Ostatnio: nigdy

Darmowe galerie dla serwisów aukcyjnych

5. „Socjalizm naukowy”

Klasycy: Marks, Engels

Karl Heinrich Marx – Marks (1818-1883)

Friedrich Engels (1820-1895)

najważniejszymi źródłami ideologicznymi marksizmu były:

(a)klasyczna ekonomia angielska

(b)socjalizm utopijny

(c)klasyczna filozofia niemiecka

 do socjalizmu potrzebna jest rewolucja

 główny wpływ na naturę człowieka ma praca

 wykorzystywanie pracowników do jak największego zysku prowadzi do ich alienacji

 alienacja tworzy z pracy czyn automatyczny, a co za tym idzie powoduje zanik osobowości

 konieczność likwidacji własności prywatnej i podziału pracy

 rozważania na temat bazy i nadbudowy

 byt społeczny określa świadomość ludzi, nie na odwrót

 podłoże ekonomiczne definiuje „bazę” (ludzki byt) na której wyrasta „nadbudowa” (czyli kultura, nauka, ludzka świadomość)

 nadbudowa rozwija się z pewnym opóźnieniem względem bazy

 przy zmianie „podłoża ekonomicznego” odbywa się przewrót w „nadbudowie”

 wyróżnienie 5 formacji społeczno-ekonomicznych (wspólnota pierwotna, niewolnictwo, feudalizm, kapitalizm, socjalizm)

 społeczeństwo dzieli się na klasy, o czym decyduje stosunek do środków produkcji

 wojna klas między klasą posiadającą i nie posiadającą

 dialektyczny rozwój historii, tak jak u Hegla

 prawa rządzące tym rozwojem

 przechodzenie ilości w jakość

 walka przeciwieństw

 negacja negacji

 rewolucja może wybuchnąć tylko w kraju rozwiniętego kapitalizmu

 następnie rozleje się na inne kraje

 teza o obumieraniu państwa, jako narzędzia ucisku i przymusu, które w socjalizmie straci rację bytu

 istnieje okres przejściowy dla społeczeństwa socjalistycznego – dyktatura proletariatu – kiedy mogą zostać zachowane instytucje republikańskie z systemu parlamentarnego

 w końcu proletariat sam siebie zlikwiduje jako klasę



6. Marksizm w rewolucji rosyjskiej: Lenin

Włodzimierz Iljicz Uljanow – Lenin (1870-1924)

 „twórcze rozwijanie marksizmu” (w rzeczywistości znaczna zmiana)

 model marksistowskiej filozofii historii ma walor uniwersalny

 teoria formacji społeczno-ekonomicznych i ich dialektycznego rozwoju dotyczy całego świata (ignorowanie tezy Marksa o tzw. azjatyckim procesie produkcji)

 teoria najsłabszego ogniwa w łańcuchu państw europejskich tłumacząca wybuch rewolucji w Rosji

 rewolucja burżuazyjna może przerosnąć w rewolucję proletariacką

 rewolucja robiona przez „zawodowych rewolucjonistów”

 państwo komunistyczne nie może obumrzeć, gdy jest otoczone przez państwa kapitalistyczne





7. Darwinizm Społeczny

Ewolucjonizm: Herbert Spencer (1820-1903):

 „wzbogacił” socjologię o determinizm (wyrażał się on w traktowaniu społeczeństwa jako części przyrody i interpretowaniu jego rozwoju z punktu widzenia działania w nim praw i zależności typu przyrodniczego)

 był liberałem

 społeczeństwo pojmował jako żywy organizm, podlegający ewolucji (współczesne sobie społeczeństwo określał jako industrialne, w którym istotnymi cechami są: wolność osobista jednostki oraz inne prawa nie naruszające dóbr innych osób)

 Spencer wyliczał czego państwo nie powinno robić:

 nie powinno interweniować w ekonomikę

 nie powinno zakładać kościoła państwowego

 nie powinno pomagać biednym, gdyż narusza to prawo doboru naturalnego

 nie powinno kierować oświatą, posiadać kolonii, zajmować się emisją pieniądza

 państwo było najpierw społeczeństwem pierwotnym, potem państwem militarnym (militaryzm) a w końcu społeczeństwem industrialnym



Teoria podboju: Ludwik Gumplowicz (1838-1909)

 u podstaw jego socjologii tkwiła darwinowska teoria walki o byt – tzn. darwinizm społeczny (Gumplowicz nie był jednak eklektykiem, twierdził, że walka o byt nie jest uwarunkowana od cech biologicznych jednostek, ale od organizacji walczących grup, uważał również, że w społeczeństwie nie działa autonomiczne prawo doboru naturalnego)

 utożsamiał walkę pierwotnie różnych pod względem etnograficznym grup z walką ras (inaczej niż teoretycy kierunku rasowo-antropologicznego pojmował pojęcie „rasy” – uważał, że jest to historyczna zbiorowość etniczna)

 najpierw były hordy, potem szczepy, a te podbijając dalej tworzyły państwa

 konflikty wewnątrz państwowe wewnątrz państwa maleją przez mieszanie się krwi zwycięzców i podbitych

 definiował rasę kulturowo, nie biologicznie (wspólny język, kultura itp.)

 Gumplowicz twierdził, że dawne walki toczone przez hordy i gromady ludzkie przekształciły się w walki klas społecznych, tak rozważając doszedł do teorii powstania państwa, jako teorii podboju



8. Rasizm

Nierówność ras ludzkich: Artur Gobineau (1816-1882)

 szukał podstaw, naukowych uzasadnień rasizmu

 doszedł do wniosku, że o upadku ustroju, instytucji, zasad moralnych nie decydują inne czynniki (ekonomiczne, polityczne) jak rasistowskie (tylko przy rasistowskim założeniu, wg niego, można tłumaczyć bieg ludzkich dziejów)

 rozwój, a zarazem rola i pozycja społeczeństwa uzależniona jest od czystości rasy i wrodzonych zdolności

 podstawowe cechy „białej rasy aryjskiej”: mała zmysłowość, wysoka inteligencja, energia, talent organizacyjny, odwaga, zmysł ładu i harmonii, poczucie honoru, bezinteresowność (rasa biała to „rasa panów” – przywódców)

 pozostałe rasy (żółta i czarna) są w różnym stopniu „upośledzone”

 Gobineau jako pierwszy skonstatował, że historia jest historią mieszania się ras (to usprawiedliwia toczone w przeszłości konflikty i wędrówki ludów)

 twierdził, że mieszanie się Germanów z innymi rasami odbiło się niekorzystnie na ich czystości krwi (przestali być arystokratami)

 przedstawił rasistowski obraz społeczeństwa:

 arystokracja – to rasa „aryjska czysta”

 burżuazja – to zmieszanie „arystokracji” z niższymi rasami tubylczymi

 lud – to niższe rasy tubylcze

 niekorzystne, jego zdaniem, „skutki” mieszania się ras to:

 szerzenie się demokracji („jej promotorami są Żydzi”)

 zastój kulturalny

 brak silnych, arystokratycznych rządów



Uzasadnienie niewolnictwa. Rasizm w Ameryce Północnej

Początki antysemityzmu rasistowskiego: Huston Stewart Chamberlain (1855-1927)

 pochwała rasy teutońskiej (Germanie, Celtowie, a na początki także Słowianie zachodni)

 antysemita

 uznawał Żydów za żywioł silny i niebezpieczny – głównego przeciwnika Teutonów

 chrześcijaństwo (twór Żydów) miało negatywny wpływ na cywilizację, propagowało bowiem uniwersalizm

 potępiał wszelkie uniwersalizmy, religijne i świeckie, gdyż osłabiały państwo

Rozdział XI: Idea sprawiedliwości społecznej

1. Tematy i spory



2. Socjalizm „utopijny”

Ustrój industrialny: Claude Henri de Saint-Simone (1760-1825)

 fascynacja angielskim parlamentaryzmem

 konieczność zjednoczenia Europy pod jednym rządem

 później zmienił poglądy odchodząc od liberalizmu

 odrzucenie historyzmu i koncepcji prawnonaturalnych

 postęp ludzkości jest stały i konieczny

 w dziejach ludzkiego rozwoju wyróżnia epokę teologiczną, metafizyczną i pozytywną

 w historii na zmianę występują epoki „krytyczne” i „organiczne”

 własność prywatna ma zostać zastąpiona własnością publiczną

 istnieje walka klas między klasą industrialną a klasą nieprodukcyjną

 wolna konkurencja zastąpiona zostanie planowaniem i podporządkowaniem polityki gospodarczej

 zniesienie zasady dziedziczenia

 sprawiedliwość społeczna

 powstanie ustrój industrialny

 na czele uczeni i bankierzy

 3 izby władzy państwowej

 Izba Twórcza (inżynierowie, artyści)

 Izba Ocen (uczeni)

 Izba Wykonawcza (organizacja procesu produkcji, zastąpi administrację)

 przejście do nowego ustroju pokojowe

 rolę prawa postrzegał jako niezbyt znaczącą

 doceniał wpływ religii, postulował o stworzenie nowego chrześcijaństwa z prawdziwym wypełnieniem idei miłości bliźniego



Pieniądz pracy: Robert Owen (1771-1858)

 wierzył w elastyczność ludzkiej natury

 wiara w moc wiedzy

 za wiele zła obwiniał Kościół i religię głoszące, iż los człowieka zależy od niego samego, tak taż i jego cierpienie

 za Benthamem głosił idee utylitarystyczne i prawo do szczęścia

 przeciwny walce politycznej i przemocy

 ograniczenie czasu pracy

 zakaz pracy dzieci

 ograniczenie pijaństwa i kradzieży wśród robotników

 wprowadzenie higieny pracy

 reformy w jego zakładach przemysłowych przynosiły sukcesy

 zakładał osiedla robotnicze

 nie używano pieniądza

 życie codzienne stopione z pracą

 działały tam szkoły, przychodnie, szpitale, miejsca rozrywki i wypoczynku

 własność spółdzielcza


Droga do harmonii: Charles Fourier (1772-1837)

 promował falanstery

 dziwaczna retoryka

 dziecko wychowywane przez wszystkich ludzi

 wolna miłość

 ekonomia, prawo, filozofia i teologia to nauki niepewne

 nieszczęścia świata wynikają z ignorowania boskich planów przez człowieka

 sprawiedliwość nauką ścisłą

 dążenie do wyzwolenia 13 namiętności u ludzi

 w nowym świecie znikną granice, będzie jeden język

 historiozoficzna koncepcja 8 stadiów rozwoju świata (za jego życia było piąte stadium)

 epoki te mają swoje wibracje wstępujące (okresy rozwoju) i wibracje zstępujące (okresy upadku)

 każda następna epoka ma większy poziom asocjacji

 najwyższy ma ostatnia, epoka harmonii

 Fourier twierdził, że może w parę lat przeprowadzić świat przez kolejne 3 epoki do końcowej fazy

 falanstery miałyby mieć ok. 1500 osób

 system wspólnotowy

 socjalizm czystej krwi, ale pozwalający na rozwijanie indywidualności




3. Rewizjonizm

Ruch jest wszystkim: Eduard Bernstein (1850-1932)

 kwestionował konieczność rewolucji przy przejściu do socjalizmu

 był za stopniowymi reformami w tym kierunku

 od czasów Marksa zmieniła się według niego definicja klas -decydował o nich teraz wysokość realnego dochodu

 klasa robotnicza oprócz uczuć braterstwa z proletariatem całego świata, ma też odczucia patriotyczne do narodu (Marks nie akceptował tego)

 kapitalizm może na tyle poprawić byt robotników, że zaniknie walka klas

 polityka kolonialna korzystna dla klasy robotniczej

 chciał zniesienia pieniądza i wprowadzenia wymiany towarowej

 uważał, że Hegel i jego dialektyzm miał zły wpływ na Marksa

 kapitalizm może ewolucyjnie zmienić się w socjalizm

 nie wykluczał roli państwa także w socjalizmie

 „to co nazywamy pospolicie ostatecznym celem jest dla mnie niczym, ruch jest wszystkim”

 cenił prawa człowieka

 przy reformach, etap przejściowy po rewolucyjny, dyktatura proletariatu, może być niepotrzebny



Nowa hegemonia: Antonio Gramsci (1891-1937)

 kluczowym pojęciem hegemonia

 jeden z elementów rewolucji ma polegać na tworzeniu hegemonii przez przenikanie do instytucji tradycyjnych dla utrwalania panowania klasowego

 chciał przyciągnąć do socjalizmu inteligencje, w celu zdobycia hegemonii kulturalnej, niezbędnej w jego mniemaniu

 odrzucał marksistowski determinizm historyczny

 ustrój socjalistyczny chciał oprzeć na radach robotniczych




4. Teoretycy ruchu socjalistycznego i komunistycznego

Umiarkowany i radykalny nurt reformistyczny i rewolucyjny

Teoria spisku: Auguste Blanqui (1805-1881)

 w ramach rozwoju kapitalizmu pogłębiać się będzie wojna klas

 komunizm ocali wolność jednostki

 rewolucja jest konieczna

 musi zostać wykonana przez zawodowych rewolucjonistów

 radykalna rozprawa z wrogami rewolucji

 walka z Kościołem i religią

 w fazie przejściowej chciał zachować niektóre instytucje w państwie, np. prywatne zakłady pracy

 w komunizmie życie będzie oparte na wolnych zrzeszeniach wyborców

Teoria rewolucji permanentnej: Lew Trocki (1879-1940)

 nie zgadzał się ze Stalinem, że komunizm można zbudować w jednym kraju

 wyznawca tezy rewolucji permanentnej

 rewolucja może wybuchnąć w kraju słabo rozwiniętym (jak Rosja) w wyniku chwilowego sojuszu chłopstwa i robotników

 zwolennik dyskusji wewnątrzpartyjnej, a nawet wielopartyzmu, z ograniczeniem do partii robotniczych

 żądał wolności dla sztuki i nauki (po usunięciu wątków szkodliwych dla rewolucji)

 uważał, że w ZSRR potrzebna jest nowa rewolucja

 chciał powierzyć władzę radom delegatów z wyborów i różnych partii robotniczych



Sprzeciw wobec samostanowienia narodów: Róża Luksemburg (1870-1919)

 krytyczna do Lenina i rewizjonizmu

 wysunęła koncepcję akumulacji kapitału – kryzys kapitalizmu jest nieuchronny, z racji niemożności wiecznego pozyskiwania dla niego nowych rynków zbytu

 triumf kapitalizmu jest jednoznaczny z wielkim krachem

 nie dopuszczała możliwości poprawy losu robotników w kapitalizmie

 przeciwko stanowisku reformistów

 rewolucja jest spontaniczna i konieczna

 przeciwko „zawodowym rewolucjonistom” i za osłabieniem centralistycznej partii

 przeciw samostanowieniu się narodów


Polemika z Leninem: Karol Kautsky (1854-1939)

 nie zgadzał się z Leninem w kwestii imperializmu jako ostatnim stadium kapitalizmu i z koniecznością rewolucji

 wpływ darwinizmu i materializmu historycznego – państwo powstało w wyniku podboju (wbrew stanowisku Engelsa)

 dyktatura proletariatu pojmowana jako stan przejściowy w którym mogą funkcjonować stare instytucje państwa, a nie jako konkretna forma rządów, jak uważał Lenin

 teoria najsłabszego ogniwa nierealna – w Rosji powstała dyktatura biurokratyczna, centralizacja władzy i w efekcie dyktatura jednostki



5. Rosyjski socjalizmu



Negacja zachodu: Aleksander Hercen (1812-1870)

 chciał różnice w rozwoju Europy Zachodniej i Rosji przedstawić jako przewagę tej drugiej przy wprowadzaniu socjalizmu

 w tradycji staroruskiej gminy dopatrywał się głęboko zakorzenionych w świadomości ludu elementów życia komunistycznego

 inspirowany dialektyką Hegla, myślą utopijnych socjalistów i tzw. „filozofią czynu”

 dialektyczny rozwój historii – po epoce naturalnej bezpośredniej (starożytność) i epoce myśli (średniowiecze), nastąpi jako synteza epoka czynu

 stanowisko antyliberalne i antyindywidualistyczne

 Rosja odmieni świat

 brak wrogości do Polski – poparcie dla powstania styczniowego

 rozwijał zasadę osobowości – wpływ na historię mają wybitne jednostki, potem zaś warstwa społeczna, inteligencja

 rewolucja może być „odgórna”, wyjść od inteligencji a nawet od władzy

 wierzył w możliwość ominięcia stadium kapitalizmu w drodze do socjalizmu



Konieczność kapitalizmu w Rosji: Jerzy Plechanow (1856-1918)

 pierwszy poważny piewca komunizmu w Rosji

 rewolucja nie może wybuchnąć w zacofanej Rosji

 kapitalizm niezbędny w dojściu do socjalizmu (wszystkie stadia rozwoju społeczeństwa muszą się pojawić)

 nie zgadzał się z tezą o zalążkach komunizmu w staroruskich gminach

 rewolucja burżuazyjna mu wybuchnąć w Rosji przed rewolucją proletariatu, ale jedna nie może przerosnąć w drugą

 szczególna rola inteligencji – ma rozbudzić świadomość klasową robotników

 jak wielu innych zarzucał Leninowi blankizm, centralizację partii i oddanie sprawy rewolucji w ręce zawodowych rewolucjonistów



6. Polski socjalizm

Negacja walk klas: Bolesław Limanowski (1838-1935)

 pierwsze musi być wyzwolenie narodowe, później czas na reformy społeczne

 państwo powinno być bezklasowe z powszechnym prawem wyborczym

 demokracja przerośnie w socjalizm

Socjaliści w walce o niepodległość: Kazimierz Kelles-Krauz (1872-1905)

 teoria prawa retrospekcji przewrotowej – budując przyszłość, szukamy idei w przeszłości

 duży stopień samodzielności nadbudowy intelektualnej i duchowej w stosunku do bazy w sferze świadomości

 wyzwolenie państwa jest ważne dla polskiego proletariatu

Klasa robotnicza jako obrońca tradycji narodowej: Stanisław Brzozowski (1878-1911)

 wizja swobodnej, niekrępowanej przez nic pracy

 wyzwolenie proletariatu pojmował jako wyzwolenie moralne

 proletariat musi walczyć wyzwolenie swego narodu, aby nie stracić tożsamości

Socjalizm II Rzeczypospolitej: Ignacy Daszyński (1866-1936)

 zwolennik reformistów

 rozdział narodu od państwa

 nie zgadzał się z etnicznym pojmowaniem narodu

 skupiał się na poprawie losu robotników i chłopów w teraźniejszości, a nie na szczegółach przyszłego, mętnego socjalizmu w pełnej formie



7. Anarchizm

Pierwotna wersja anarchizmu: William Godwin (1756-1836)

 umowa społeczna jest wymuszona na ludziach, dlatego konieczna jest nowa, która utrwali wolność i równość i sprawiedliwość

 utylitaryzm

 zniesienie wojen, małżeństwa, kary śmierci

 wprowadzenie powszechnego systemu wychowania o wysokich kryteriach moralnych

 całkowita decentralizacja włądzy

Anarchoindywidualizm: Pierre Joseph Proudhon (1809-1865)

 własność to kradzież

 komunizm wymaga państwa w celu redystrybucji dóbr, a to odbiera wolność jednostkom uzależniając je

 krytykował komunizm za uderzanie w rodzinę i godność jednostki

 jego koncepcja ekonomiczna to tzw. mutualizm, czyli system wzajemnych świadczeń

 chciał zniesienia pieniądza

 nie brał pod uwagę rozwoju przemysłu, ograniczającego drobne wytwórstwo, za co był krytykowany

 droga do społeczeństwa bezpaństwowego w drodze reform

 naturalne prawa człowieka: wolność, równość, godność



Anarchizm gminny: Michaił Bakunin (1814-1877)

 rewolucja dokonana przez zawodowych rewolucjonistów

 dopuszczał terroryzmem w imię rewolucji

 nie zgadzał się z Marksem w kwestii konieczności istnienia przejściowej dyktatury proletariatu

 negatywny stosunek do nauki

 w przyszłości państwa i narody staną się po prostu ludzkością

 drogą do wolności jest zniesienie państwa, własności środków produkcji i przede wszystkim dziedziczenia

 państwo jest instytucją szkodliwą, wspieraną przez równie szkodliwą religię

 istnienie Boga wyklucza wolność

 przeciwieństwo jest tworem natury, w przeciwieństwie do sztucznego państwa

 państwo zastąpione być miało luźną federacją stowarzyszeń pracy

 istniałaby jakaś kontrola rynku, broniąca przed kryzysami

 człowiek jest z natury dobry



Anarchokomunizm: Piotr Kropotkin (1842-1921)

 wykluczenie przemocy

 negacja „walki o byt”

 Pomoc wzajemna jako czynnik rozwoju

 proces ten zakłócony przez powstanie państwa

 dzikość > barbarzyństwo > powstanie gmin miejskich

 w nowym stanie (w sumie w komunizmie) dobra rozdzielane wedle potrzeb

 brak podziału pracy

 rewolucja bezkrwawa, przemoc tylko na początku

 rewolucja możliwa w małym, odosobnionym miejscu (np. samym tylko Paryżu)


Anarchosyndykalizm: Georges Sorel (1847-1922)

 waga przemocy, tylko nią walczyć można z przymusem

 pojęcie Mitu wypełnianego przez ludzi, w przeciwieństwie do nierealnej Utopii

 zgodny z Marksem na temat bezsensowności reform społecznych, jako ustępstw burżuazji

 postawa antyinteligencka (kontra dziedzictwu burżuazji)

 po zwycięstwie rewolucji zlikwidowane zostanie państwo

 powstanie społeczeństwo zorganizowane w syndykatach, czyli związkach zawodowych

8. Nauczanie społeczne Kościoła

Kwestia robotnicza: Leon XIII (1878-1903)

 poglądy oparte na neotomizmie

 O kwestii robotniczej – rerum novarum – encyklika przeciwko socjalizmowi i ruchom robotniczym

 ludzie nie są równi

 własność prawem naturalnym

 plan płacy rodzinnej (godne zarobki dla robotników, w przyszłości kupno warsztatu, ziemi)

 solidaryzm zamiast walk klas

 liberalne podejście do państwa

 państwo subsydiarne (pomocnicze)

 prawem naturalnym jest możność łączenia się w prywatne stowarzyszenia robotników

 związki mogą walczyć o dobro robotników, ale nie mogą być wymierzone przeciwko istniejącemu porządkowi społeczno-politycznemu



Korporacjonizm: Pius XI (1922-1939)

 neotomizm, solidaryzm i subsydiaryzm państwa

 przeciwko komunie i socjalizmowi

 był za korporacjonizmem

 korporacje niezależne wobec subsydiarnego państwa

 robotnicy nadal mogą tworzyć związki zawodowe

 przez liberalizm powstał socjalizm, a z niego bezbożny komunizm – bolszewizm

 potępia wychowanie odległe od religii młodzieży w Niemczech, bo tworzy się kult jednostki (złamanie pierwszego przykazania)



Rozdział X: Totalitaryzm

1. Spory o istotę

2. Jednostka i masy

Skrajny indywidualizm: Max Stirner (1806-1856)

 skrajny indywidualizmu

 nie ma autorytetów zewnętrznych ani boskich

 społeczeństwo jest de facto fikcją, pojęciem teoretycznym, tak samo państwo, naród, rodzina

 egoizm

 jednostka ponad moralnością

 otaczających jednostkę ludzi traktuje się instrumentalnie



Tęsknota za nadczłowiekiem: Friedrich Nietzsche (1844-1900)

 rzeczywistość relatywna w zależności od obserwatora

 przez to powstają systemy moralne i etyczne bez wartości, relatywne

 podział na moralność panów i moralność niewolników

 panowie wyznają siłę i skuteczność

 niewolnicy wyznają pokorę, współczucie, altruizm, litość

 najwyższa wartość i cel człowieka to samo życie

 autorytetem moralnym instynkty człowieka

 nadczłowiek – człowiek akceptujący ten cel, doskonały fizycznie, posiadający wolę mocy, mogący żyć poza ogłupiającą wspólnotą (np. Dionizos)

 nie mówił nic o podporządkowaniu reszty ludzi nadludziom

 antyreligijna postawa

 koncepcja wymierzona (jak u Firnera i Carlyle) przeciw mieszczańskiemu, liberalnemu utylitaryzmowi i przeciw umowie społecznej jako źródła władzy



Kult bohatera: Thomas Carlyle (1795-1881)

 rozwój dziejów za sprawą wybitnych jednostek

 wybitna jednostka za losy organicznej wspólnoty społecznej

 taka jednostka jest w bliskim związku z Bogiem, altruista i nie egoista

 koncepcja wymierzona (jak u Firnera i Nietschego) przeciw mieszczańskiemu, liberalnemu utylitaryzmowi i przeciw umowie społecznej jako źródła władzy

 brak współczucia wobec pokonanych

 kult siły (aktywności, odwagi, energii)

 podział epok na pozytywne i negatywne



Teoria psychologii tłumu: Gustave Le Bon (1841-1931)

 jednostka działa inaczej w tłumie (państwie, narodzie, grupie)

 nie da się za pomocą racjonalnych kryteriów zanalizować działania tłumu, tylko za pomocą określeń sugestii i impulsu

 nadejdzie era mas w której dominować będzie wola zbiorowości, brak indywidualizmu



Bunt mas: Jose' Ortega y Gasset (1883-1955)

 konserwatywno-liberalne poglądy

 przeciw równości w prawie i likwidacji przywilejów

 społeczeństwo masowe niszczy indywidualność, upadek kultury, uniformizm

 krytyka rewolucji, jako rozlewająca krew dla czystych spekulacji naukowych jednostki

 przeciwnik faszyzmu Mussoliniego (był to dla niego przejaw buntu mas)



3. Faszyzm i narodowy socjalizm

 faszyzm to ustrój Włoch od 1922, objęcia władzy przez Benito Mussoliniego (1883-1945)

 nazizm (narodowy socjalizm) to ustrój III Rzeszy od 1933, gdy władzę objął Adolf Hitler (1889-1945)

 systemy eklektyczne

 krytyka demokracji, parlamentaryzmu, zasady rządów prawa

 hasła antykomunistyczne i antyliberalne

 zasada wodzostwa

 jedna słuszna dopuszczalna przez partię ideologia

 terror i inwigilacja obywateli

 biurokratyzacja, „świecka religia”

 jasny podział na to co dobre i złe

 faszyzm

 model społeczeństwa korporacyjnego (nawiązanie do Sorela)

 hasło odbudowy Imperium Romanum

 w przyszłości odwoływali się do italiano, poczucia więzi, wspólnoty, kultury

 idea nieustannej walki w celu budowy nowej moralności opartej na sile i skuteczności

 nazizm

 oparty na krytyce innych ustrojów

 hasło budowy Tysiącletniej Rzeszy niemieckiej

 dążenie do władzy nad światem, objęcia władzy przez Aryjczyków nad resztą niewolników

 zatrzymanie zasad państwa prawa, ustawodawstwa parlamentarnego – od 1933 Hitler miał pełnomocnictwo w zmianie prawa, nawet konstytucyjnego

 wątki antychrześcijańskie, dążenie do własnej germańskiej religii

 walka o przestrzeń życiową

 wątki chiliastyczne i manichejskie



4. Stalinizm

 władza Iosifa Dżugaszwili (Stalin) (1879-1953)

 służące władzy moralność rewolucyjna i praworządność rewolucyjna

 terror i czystki

 nauka radziecka najlepsza w ideologii

 kult jednostki, ale bez określeń nawiązujących do religii jak w faszyzmie czy nazizmie

 nauki humanistyczne w służbie doktryny

 gospodarka planowa

 nauka kapitalizmu (np. cybernetyka, socjologia) obdarzana mianem pseudonauk

 marksizm dogmatyczny i marksizm twórczy (ten popierał Stalin)

 wg Stalina walka klasowa zaostrzy się tuż przed ostatecznym zwycięstwem (powtórzenie myśli Trockiego)

 podążanie do nacjonalizmu i zanik proletariackiego internacjonalizmu


5. Autorytaryzm

 rozdział między totalitaryzmem a autorytaryzmem dokonane przez hiszpańskiego politologa Juana Linza

 monopolistyczna ideologia na pseudo podstawach naukowych (antropologizm rasistowski w nazizmie i materializm historyczny w stalinowskiej wersji marksizmu)

 kształtowanie określonej mentalności

 ograniczony pluralizm

 możliwe działanie związków, stowarzyszeń, fundacji

 istnieje dominująca partia, ale nie tak scentralizowana i zideologizowana jak w totalitaryzmie

 ważna rola armii

 rządy tolerują postawy bierne obywateli

 unikanie wojennej retoryki, przemocy i w ewentualnym konflikcie dążenie do neutralności

 brak monopoli ekonomicznych i brak ograniczeń własności prywatnej

 monopol w komunikacji masowej (ale mniejszy niż w totalitaryzmie)



6. Krytyka totalitaryzmu

Krytyka społeczeństwa zamkniętego: Karl Raimund Popper (1902-1994)

 Nędza historyzmu (pogląd i książka jego)

 liberał

 przeciw empirycznej metodzie badań socjologicznych

 prawidłowa droga dedukcyjna – najpierw hipoteza, a później szuka się przypadków, które mogą ją obalić

 indukcja pozwala na dostosowywanie hipotezy do nowych faktów, narzuca ludziom sposób myślenia i działania, nie dając szans na wolność decydowania

 rozwój dziejów należy od rozwoju nauki, którego nie da się przewidzieć

 nie ma możliwości stworzenia naukowego modelu rozwoju dziejów – podające się za takie doprowadziły do powstania totalitaryzmu komunistycznego i nazistowskiego

 podział na społeczeństwa otwarte (starożytne Ateny) i zamknięte (doktryny Platona, Arystotelesa, Hegla, Marksa)

 społeczeństwo otwarte

 powstanie ustroju Aten rewolucyjnym odejściem od wspólnot plemiennych ku wolności, Platona doktryna ponownie dąży do wspólnoty plemiennej

 z demokracji wynikł rozwój handlu, z tego liczne kontakty na świecie, to zwiększyło samodzielne i krytyczne myślenie jednostki

 dzięki powyższym myśl ludzka wytworzyła racjonalizm, a z niego wynikał indywidualizmu

 nie negował znaczenia władzy, nie był skrajnym liberałem 0 dopuszczał interwencjonizm państwa, ograniczenia wolnego rynku i pewne elementy planowania gospodarczego

 wolna społeczność nastawiona jest altruistycznie

 społeczeństwo zamknięte

 elita otoczona niemal boskością poza wszelką kontrolą

 stabilność, ale za to brak rozwoju

 ograniczanie wyjazdów i dostępów do myśli z zagranicy (cenzura itp.)

 sztywna, niezmienna hierarchia

 tępienie indywidualizmu, jako egoizm

 inżynierie społeczne – rewolucyjne i często utopijne doktryny

 krytykowany przez Leszka Kołakowskiego

 idealizacja społeczeństwa otwartego

 nie branie pod uwagę konfliktu między wolnością a równością

 nie branie pod uwagę konfliktu między interesem jednostki a zbiorowości

 nie branie pod uwagę konfliktu między jednostką a państwem

 ignorowanie słabości społeczeństwa pluralistycznego i demokratycznego



Korzenie totalitaryzmu: Hannah Arendt (1906-1975)

 pozytywna ocena starożytności

 krytykowała Oświecenie

 początki degeneracji człowieka

 człowiek sprowadzony do roli uczestnika w procesie produkcji

 umniejszenie, a nawet niwelacja znaczenia wspólnoty

 prywatność i subiektywność pozbawiła człowieka uczestnictwa w sferze publicznej

 unicestwiło wolność – zwolniło człowieka tylko od pewnych ograniczeń

 życie w sferze publicznej pozytywne dla poczucia tożsamości jednostki, wzbogaca ją, kształtuje jej oryginalność

 prawdziwa wolność to wolność działania, tworzenia, odpowiadania na wyzwania – możliwa tylko we wspólnocie

 bliska Platonowi, redukcja sfery prywatności do spełniania określonych funkcji przez jednostkę w państwie, przez określone miejsce w hierarchii społecznej. Miało to zaspokoić potrzeby biologiczne człowieka, więc konieczny był przymus i hierarchia.

 sfera publiczna domeną równości i swobodnej wymiany myśli

 po Rzymie historia cywilizacji europejskiej to upadek autorytetu (spora, negatywna rola chrześcijaństwa)

 krytyka totalitaryzmu:

 całkowite zaprzeczenie jej modelu (powyżej opisany)

 aktywność twórcza człowieka podporządkowana utopijnej wizji

 totalitaryzm bezpośrednim efektem nieudanej rewolucji burżuazyjnej, która poprzestała na zagwarantowaniu formalnych praw ludności, bez jej społecznego aktywowania

 określa hitleryzm mianem imperializmu rasowego

 dyktat biurokracji zastępuje sferę publiczną

 rozbicie wspólnot na zwalczające się grupy, z czego wynika totalitaryzm

 totalitaryzm sukces zawdzięcza umiejętności skupienia rozproszonych i skłłóconych mas

 nie odnajduje wszystkich znamion totalitaryzmu we Włoszech, w przeciwieństwie do Niemiec i ZSRR


Ucieczka od wolności: Erich Fromm (1900-1980)

 hitleryzm jest zjawiskiem psychologicznym, ukształtowanym jednak przez czynniki socjoekonomiczne

 znaczna część społeczeństwa w Niemczech przed dojściem do władzy Hitlera posiadała charakter autorytarny, sadomasochistyczny

 elementy tego charakteru to chęć poddania się silnej władzy i dążenie do dominacji, a także infantylizm, skłonność do wiary w mity, podatność na manipulację, nieodpowiedzialność, strach

 alienacja jednostki i ubóstwo powoduje ucieczkę od wolności

 wolność jest ciężarem

 jeden z teoretyków teorii konwergencji, mówiącej o upodabnianiu się ustrojów, komunistycznego i kapitalistycznego, w drodze ewolucji

 wizja odbudowy tożsamości człowiek, nowego społeczeństwa, podobna do delikatnej socjalistycznej utopii




CZĘŚĆ III

Rozdział XI: Świat w poszukiwaniu nowej drogi

4. Odrodzenie klasycznego liberalizmu

Konstytucja wolności: Friedrich August von Hayek (1899-1992)

 liberał (czasami określa siego jako konserwatystę, ale sam mówił inaczej)

 zarzuty wobec konserwatyzmowi

 nie formułuje programu pozytywnego, tylko hamuje rozwój pewnych tendencji, ale nie ma dla nich alternatyw

 w imię wyższego autorytetu nawet wykorzystując siłę rządu potrafi zapobiegać zmianom, ze strachu

 ład i równowagę społeczną oddaje w ręce władzy, sam nie ma żadnej teorii społecznej i ekonomicznej

 nie interesuje go zakres władzy, a fakt kto rządzi, tak samo jak w socjalizmie (Hayek na odwrót)

 tendencja do narzucania własnych idei, tak jak w socjalizmie

 przekonanie o hierarchizacji społeczeństwa (Hayek zaniepokojony sposobem wybierania tych wyżej i niżej ludzi)

 tak jak i socjalizm nastawiony imperialistycznie, prowadząc kolonialną politykę w imię niesienia ludom zależnym wyższych wartości cywilizacyjnych

 najtrafniej określa siebie wigiem, w tej tradycji upatruje prawdziwych zasad partii wolności

 nawiązywał do Adama Smitha i Dawida Hume'a, po Rewolucji liberalizm został skażony bowiem racjonalistycznymi, nacjonalistycznymi i socjalistycznymi wpływami

 nie akceptował Benthama, Spencera, i skrajnych koncepcji oświeceniowego racjonalizmu

 nie aprobował gotowych modeli państw, projektu dojścia do nich i umowy społecznej

 za spontanicznym kształtowaniem się porządku rynkowego

 koncepcja Adama Smitha niewidzialnej ręki rynku – rynek tworzy więzi między ludźmi, z jego analizy najwięcej dowiemy się o ludziach

 nie popierał pozytywizmu prawniczego, wolał angielski common law

 człowiek nie tworzy cywilizacji, a sam jest przez nią kształtowany

 zadaniem konstytucji jest ochrona wolności, miał własny projekt

 ostrożność w podejściu do rozwiązań demokratycznych

 nie zachowują one spontaniczności wolnego rynku i niosą ograniczenia dla wolności jednostki (bo w demokracjach jest wola większości)

 rozrasta się biurokracja

 władza ustawodawcza całkowicie oddzielona od funkcji wykonawczej

 jej jedyne zadanie to ustalanie generalnych zasad gwarantujących wolność

 ciało nieliczne, z wyborów pośrednich, długie kadencje, wybierane przez elektorów o wysokim cenzusie wieku (40-55 lat)

 zwolennik indywidualizmu

 tak jak i Popper, sprzeciwiał się historyzmowi

 krytykował totalitaryzm



Kult wolnego rynku: Mises, Friedman

Ludwik von Mises (1881-1973)

 planowanie gospodarcze nieefektywne i jest podstawą ustrojów totalitarnych

 przewaga wolnego rynku

 skrajnie indywidualistyczne stanowisko

 prywatna własność i gospodarka wolnorynkowa podstawami wolności

 utylitaryzm – ważny tylko indywidualny cel jednostki

 człowiek z natury aspołeczny i antyspołeczny

 człowiek jest racjonalnych

 tylko wolny rynek jest logiczny, przymus jest zaprzeczeniem logiki

 gospodarka planowana nierealna, bo bez wolnego rynku nie da się określić stanu i potrzeb gospodarki

 ludzie nie równi, z racji funkcjonowania świata na zasadzie wolnego rynku, wynikającego z wolności

 skrajny liberał, prekursor libertarian – brak poparcia dla socjalnej polityki państwa, systemu ubezpieczeń społecznych, związków zawodowych


Milton Friedman (1912)

 podstawą utylitaryzmowi

 przeciwko instytucjom państwa dobrobytu

 państwo ma zapewniać bezpieczeństwo, czuwać nad spełnianiem umów i dbać o system monetarny

 liberalne sądy na temat wolności jako najwyższego dobra, i wolnego rynku

 wykluczał koncepcje „trzeciej drogi”

 waga różnorodności – tylko tam gdzie jest ona spełniona, spełnione są kryteria etyczne

 rozciągnął zasady wolnego rynku na wymianę idei

 w totalitaryzmie jedynym źródłem finansowania działalności informacyjnej jest państwo, więc rynek idei nie istnieje


Dwie koncepcje wolności: Isaiah Berlin (1909-1997)

 problematyka wolności stawiana w opozycji do determinizmu

 ważny pluralizm

 2 rodzaje wolności, pozytywna „do” i negatywna „od”

 pierwszeństwo wolności negatywnej, jej koncepcja nawiązuje do definicji wolności indywidualnej Benjamina Constanta

 jest ona ważniejsza, bo bez niej nie ma wolności pozytywnej, i wyznacza obszar pozostawania jednostki poza zakresem jakiejkolwiek władzy, dając jej swobodę decyzji i wyborów

 wolność łączy się z pluralizmem wartości i celów

 we wnioskach końcowych wiele systemów moralnych jest niespójnych ze sobą, ale wszystkie mają to samo minimum moralne, dzięki czemu można uniknąć nihilizmu i relatywizmu moralnego

 człowiek boi się decyzji, chętnie więc zrzeka się wolności na rzecz utopijnych ideologii

 przekonanie o znaczeniu więzi narodowej, odróżnianej od negatywnego nacjonalizmu

Zmierzch ery ideologii: Raymond Aron (1905-1983)

 wolność łączył z odpowiedzialnością

 postulat odrodzenia cnót obywatelskich w społeczeństwach powojennych

 duże znaczenie zbiorowości

 zasada podziału władz gwarantem wolności

 krytyka komunizmu i faszyzmu

 brak pluralizmu partyjnego i monopartia

 monopol ideologiczny

 atakował inteligencje zachodnią ulegającą marksizmowi

 przeciwnik historyzmu

 nie aprobował koncepcji konwergencji

 po przełomie w ZSRR w 1956 r. ogłosił zmierzch ery ideologii

 przeciwny jakiemukolwiek dogmatycznemu przyjmowania pojęć i zjawisk, także z zakresu wolności i demokracji




Polityka regulowanego konfliktu: Ralf Dahrendorf (1929)

 pod wpływem Raymonda Arona

 współcześnie konieczna jest polityka regulowanego konfliktu i ekonomika społeczna maksymalizującji indywidualnych szans życiowych

 dalsze rozwijanie produkcji bez sensu, skupić należy się na podnoszeniu poziomu życia, szans rozwoju osobowości i realizacji ambicji

 postulat zniesienia sztywnego podziału pracy z epoki industrialnej jeszcze

 w społeczeństwie ciągłe zmiany, konflikty i dążenie do dezintegracji

 zaporom przeciw konfliktów jest jedynie pluralizm idei funkcjonujący w oparciu o zasady liberalne i demokratyczne



5. Konserwatyzm po drugiej wojnie światowej

Stowarzyszenie obywatelskie: Michael Oakeshott (1901-1990)

 koncepcja stowarzyszenia obywatelskiego, tworzonego przez historię, o więzi o charakterze raczej osobistym, o wspólnym sposobie życia

 zmiany powolne, zgodne z tradycjami zachowania

 istotą rozwoju współpraca, dostosowywanie i stabilizowanie

 uznanie dla common law

 poszanowanie własności prywatnej

 krytyka racjonalizmu, a co za tym idzie doktryn opartych na analizie naukowej, głównie ekonomicznej

 społeczeństwo kształtuje się historycznie, nauki prawne mają na celu odkrycie reguł owego rozwoju, a nie jego projektowanie i kontrolowanie

 ostrzeżenie przed zbytnim wybiciem się państwa, które nie uwzględnia różnorodności i posługuje się metodami planistycznymi (elementy liberalny)




Ład historii: Vogelin, Kirk

Eric Vogelin (1901-1985)

 tradycyjne struktury społeczne uległy zniszczeniu w XVIII w.

 tradycja jest uniwersalna i globalna

 badania kulturo- i religioznawcze badają tradycję, aby pomóc w odczytaniu smboli interpretujących absolut w różnych czasach

 uczony analizując historie i kryzysy społeczne zmienia tradycje na lepszą



Russel Kirk (1918-1994)

 istnieje ład, który jest tworem Boga

 zakłada on różnorodność, hierarchiczność, poszanowanie prawa natury i tradycji

 nie ma w nim miejsca dla indywidualizmu, utylitaryzmu, egalitaryzmu i kolektywizmu (są to idee sprzeczne z chrześcijaństwem)

 akceptacja nierówności społecznej

 własność prywatna w formie zdecentralizowanej

 gospodarka oparta na rodzinnych przedsiębiorstwach, fundamencie społeczeństwa

 klasa robotnicza jest wykorzeniona, nie ma dla niej miejsca w organicznej strukturze społeczeńswa

 określał społeczeństwo USA mianem kolektywnej demokracji masowej

 krytyczny stosunek do wychowania młodzieży

 postulował przywrócenie tradycyjnych wartości, znaczenia autorytetom i Opatrzności



Neokonserwatyzm

 w USA

 liberałowie w ujęciu europejskim

 połączeni brakiem akceptacji dla kultury masowej i problemów masowych wynikających z życia w wielkich miastach (narkotyki, problemy rasowe, przestępczość zorganizowana)

 społeczeństwo powinno być zbudowane na solidnych zasadach

 wrogość do komunizmu

 wątki chrześcijańskie



7. Współczesne spory o istotę prawa

Rozdział XII: Świat po roku 1968



3. Teorie sprawiedliwości

Sprawiedliwość jako bezstronność: John Rawls (1921-2002)

 zaliczany do liberałów, ale teoria jego stawia przed sobą stworzenie systemu sprawiedliwości społecznej

 stworzył własną koncepcję dystrybutowizmu, opartą na podziale sprawiedliwości Arystotelesa (wyrównawcza (komutatywna) i rozdzielcza (dystrybutywna)), rozwiązań liberalnych, koncepcji umowy społecznej, racjonalizmu, indywidualizmu, zasady równości szans i gwarancji wolności

 określa ją hasło sprawiedliwość jako bezstronność

 ludzie dokonujący ustaleń co jest a co nie jest sprawiedliwe, pozostają za zasłoną niewiedzy (znają tylko główne informacje na temat społeczności – jest to konstrukcja jedynie hipotetyczna)

 będąc taką tabula rasa w imieniu wszystkich wybiera sprawiedliwość obiektywną

 ludzie tacy dążą do zdobycia pierwotnych dóbr pierwotnych (podstawowe prawa i wolności)

 nierówności ekonomiczne takie, aby istniały korzyści dla najbardziej upośledzonych

 urzędy i stanowiska dostępne dla wszystkich

 wolność może być ograniczona jedynie w imię wolności

 po częściowym uchyleniu zasłony niewiedzy ludzie podejmą decyzję o związaniu konstytucji względami sprawiedliwości

 następnie powierzą państwu rolę dystrybutora dóbr (wybierają więc model państwa opiekuńczego)


Teoria równego rezultatu: Ronald Dworkin (1931)

 system filozoficzny oparty na zasadach sprawiedliwości dystrybutywnej

 teoria jego łączy założenia liberalne i egalitaryzmu

 wyklucza dążenie do równości (osiągnięcia stanu równego), bo przeczy to wolności wyboru drogi życiowej

 krytyka liberalnej koncepcji neutralnego państwa

 państwo ma zmierzać do realizacji równości obywateli

 nie wyklucza wolnego rynku

 działalność redystrybutywna państwa obejmować powinna osoby nie posiadające szczególnych zdolności i szczęścia

 wg siebie samego, teoria ta może znaleźć zastosowanie w krajach postkomunistycznych

 oryginalna koncepcja aukcji, w której wszyscy mając takie same zasoby biorą udział w przetargu, kupując dobra odpowiadające jego celom. Wybory te niezależnie od jednostki nie są lepsze czy gorsze, dzięki pozytywnemu zdaniu testu zawiści. Pomaga to w ustaleniu cen wolnorynkowych i redystrybucji dóbr przez państwo.




4. Libertarianizm i komunitaryzm

Libertarianizm

 amerykański, skrajny liberalizm (określany nawet mianem liberalizmu anarchistycznego)

 wrogiem libertarian jest każda instytucja, nawet rodzina, ograniczająca wolność jednostki

 całkowity leseferyzm w ekonomii

 pochwała spontaniczności (opozycja do planowania)

 pochwała egoizmu jako obrona przed przeciętnością



Obiektywizm i egoizm: Ayn Rand (1905-1982)

 nazywała swoją filozofię obiektywizmem

 broniła kapitalizmu jako ponadczasowy, utopijny ideał

 racjonalne mechanizmy pozwalają wyłonić nową elitę rozumianą w sposób nietzscheański

 skrajna pochwała egoizmu i nagana altruizmu (sprawiającego, iż człowiek żyje tylko jako pasożyt)

 sukces jednostki uniemożliwiają roszczenia innych ludzi, wykorzystujących siłę państwa i opierających się o irracjonalne systemy filozoficzne i głównie religijne, którzy mnożą swe żądania, dopominają się udziału w dobrach.

 Konieczne jest zbudowanie przez przedsiębiorców nowego, racjonalnego świata wolnej konkurencji, etycznego i sprawiedliwego


Teoria państwa minimalnego: Robert Nozick (1938)

 polemika z teorią sprawiedliwości Rawlsa

 skrajnie indywidualistyczne stanowisko

 kwestionowanie znaczenia bytów ponadindywidualnych

 teoria uprawnień, bądź udziałów – jeżeli uznamy prawo człowieka do danych dóbr, to sprawiedliwe jest, aby tylko on dokonywał ich dystrybucji

 wszelki podział dóbr – nawet w imię ideału równości ludzkiej – narusza czyjeś uprawnienie do posiadania własności

 tak jak i Hayek, kraje socjalistyczne określał jako te, w których panuje reżim sprawiedliwości dystrybutywnej

 w państwach kapitalistycznych dominuje sprawiedliwość komutatywna (wyrównawcza)

 negacja jakiejkolwiek pozytywnej wymowy zasady sprawiedliwości społecznej

 własna koncepcja umowy społecznej – państwo wyłoniło się w wyniku ewolucji różnych agencji ochrony powoływanych przez jednostki – przeobraziły sięone w państwo minimalne, z chwilą w której uzyskały monopol na stosowanie przymusu na danym terytorium



Komunitaryzm

 obrona porządku społecznego przed libertarianizmem

 człowiek zakotwiczony jest we wspólnocie i nie jest w stanie się od niej oderwać

 nie przyznają wagi autorytetowi, hierarchii

 postulat tolerancji dla odmienności

 wyznają starą, liberalną konstrukcję społeczeństwa obywatelskiego



Dziedzictwo cnoty: Alasdair MacIntyre (1929)

 główne miejsce zajmuje problem sprawiedliwości

 etyka komunitariańska poświęca uwagę głównie wspólnocie, dobru wspólnemu, nie rozumiane jako mechaniczne podliczenie interesów jednostek, lecz normy moralne wspólnoty

 wspólnotowy styl życia powinien wyznaczać rytm życia

 braterstwo we wspólnotach

 żywe i zmienne stosunki wewnątrz wspólnot, niedające się opisać racjonalnym zasadom

 dostrzegają niebezpieczeństwo w relatywizmie moralnym i realizowaniu haseł poprawności politycznej

 zarzuca Oświeceniu zatracenie dziedzictwa cnoty, tradycji myśli ludzkiej wywodzącej się od Arystotelesa i wielkich myślicieli Kościoła (św. Tomasz), co doprowadziło do upadku tradycyjnej wspólnoty

Wykop

Korzystanie z serwisu oznacza akceptację Regulaminu. Copyright – 1999-2017 INTERIA.PL , wszystkie prawa zastrzeżone.