Ostatnio: nigdy

Darmowe galerie dla serwisów aukcyjnych

Historia doktryn politycznych i prawnych.

Część I

1. Starożytność

1.1. Myśl monarchiczna starożytnego wschodu

 łączenie sfery politycznej i religijnej

 nierówności społeczne usankcjonowane religijnie (hierarchia)

 zasada boskości władzy państwowej, prawo pochodzenia boskiego

 wykorzystywanie ideologii do mistyfikowania rzeczywistości (np. państwo dobrem wspólnym)

 Zaratustra: Prawo to sprawiedliwość

1.2. Od idei arystokratycznej do pochwały demokracji

 Obraz Grecji u Homera

 monarchia niekwestionowaną zasadą ustroju, król z łaski boga (Zeusa), monarchia dziedziczna

 arystokratyczny charakter państwa (jednostki wybitne), dobre urodzenie = cnotliwość

 patriarchat, król pierwszy spośród równych

 Lud u Homera jest podły, skłonny do buntu

 Sofiści, Protagoras

 Płatni nauczyciele retoryki, dialektyki; demagogia

 Państwo powstałe z woli większości, pochwała demokracji

 Relatywizm, „człowiek miarą wszechrzeczy” (Protagoras), o tym, co dobre, decydują obywatele.

 Uzależnienie postępowania od konkretnych okoliczności; opinii od układu odniesienia

 Dualizm prawa (naturalne i państwowe), oba równomiernie wiążą ludzi

 O początku państwa zadecydowała wola większości, więc państwo ma służyć większości

 Zasady demokracji ateńskiej

 Perykles głównym teoretykiem

 Podstawą demokracji jest (I) wolność (swoboda działania w granicach prawa) z wyłączeniem niewolnych i kobiet. Szczególne znaczenie wolności słowa (zgromadzenia, na których można bezkarnie wyrażać opinie)

 Isonomia – (II) równość praw (przy sprawowaniu władzy, głosowaniu, przed sądem, na agorze, w urzędzie). Talent, cnoty (przydatność do służby publicznej), a nie urodzenie

 (III) Praworządność – podporządkowanie prawu

 Krytyka demokracji [m.in. Platon]

 Wolność prowadzi do demoralizacji (jak każdy mówi i robi co chce). Ludzie nadużywają wolności

 Nie można podważać hierarchii społecznej, ludzie są z natury nierówni. Rządzenie jest zbyt trudną sztuką dla ludzi prostych

 Demokracja pochwałą nieróbstwa, uciskanie bogatych i szlachetnych przez biedotę, prawo stronnicze, porządek kruchy i nietrwały, zagrożenie anarchią



1.3. Koncepcja państwa idealnego. Platon

 Idealizm obiektywny. Szkoła Platona – Akademia (w ogrodach Akademosa). Podział na świat idei i świat materii. Świat idei jest absolutny, jego prawa są dobre, niezmienne i trwałe, oparte na zasadach hierarchii. Jaskinia platońska

 Wszystkie rządy podleją degeneracji. Timokracja (oparta na odwadze wojowników) przeistoczyła się przez ich chciwość w oligarchię (rządy bogatych), a przez ich konflikt z ludem powstała demokracja, która z kolei prowadzi do tyranii.

 Krytyka demokracji, a szczególnie losowania urzędników (brak zaplecza intelektualnego) i diet (nieróbstwo i lenistwo)

 Koncepcja rządu stróżów doskonałych.

 Idealne polis powinno mieć 5040 obywateli. Hierarchiczna budowa państwa. 1) mędrcy, którzy rządzą, 2) wojownicy (strażnicy), który bronią, 3) ci, którzy zaspokajają potrzeby ogółu wolnych (żywiciele - kupcy, rzemieślnicy). Jedynie mędrcy (filozofowie) są w stanie zgłębić świat idei, dlatego to oni powinni rządzić

 Specjalny system wychowania obywatelskiego dla przyszłych mędrców i wojowników. Na początku wspólny (wychowanie fizyczne), później mniej zdolni do wojska, zdolniejsi studiują filozofię od 30 roku życia, później działają w polityce, na koniec, po skończeniu 50 lat, rządzą jako stróżowie doskonali.

 Rodzinny i majątkowy „komunizm” wśród mędrców. Losowanie kobiet, dzieci wychowywane wspólnie na koszt państwa, brak własności prywatnej. Kierują się zasadami rozumu, a nie sztywnymi prawami

 Państwo drugie co do dobroci

 Możliwie najlepsze, nie tak dobre jak poprzednie, ale bardziej osiągalne

 Rządy właścicieli ziemskich, normalne związki, poszanowanie własności

 Gwarancją trwałości polis miała być surowa regulacja życia obywateli: zakaz wyjeżdżania za granicę, elitarne wychowanie, kult religii i pochwalanie donosicielstwa, kary dla bezbożników i nowinkarzy.


1.4. Synteza myśli helleńskiej: Arystoteles.

 Człowiek jest z natury stworzony do życia w państwie

 Zależnie od sytuacji forma ustrój może być dobry bądź zły- relatywizm. Dobro ustroju zależy od tego, czy władza jest sprawowana dla dobra ogółu, czy też dla dobra sprawujących władzę.

 Ustroje dobre: monarchia, arystokracja, politeja [rządzący władają w interesie rządzonych]

 Ustroje złe: tyrania, oligarchia, demokracja

 Inny podział: oligarchie (rządzą bogaci, nawet jeśli są w mniejszości) i demokracje (biedni, jw.)

 Politeja – ustrój, w którym istnieje silna klasa średni, synteza oligarchii i demokracji z przewagą tej drugiej (wyraz polityki złotego środka)

 Podział społeczeństwa na znakomitych (żyją z pracy innych – majątek, szlachectwo, conota, wykształcenie) i lud (biedni zatrudnieni w produkcji) oraz stan średni (niezależni od bogatych, ale nie na tyle bogaci, by nie lubiła ich biedota)

 Dwa rodzaje sprawiedliwości. 1) wyrównawcza (komutatywna), czyli za towary płaci się ich wartość rynkową, sędzia wydaje wyroki równe co do wysokości popełnionemu przestępstwu. 2) sprawiedliwość proporcjonalna (dystrybutywna) czyli każdemu tyle, ile mu się należy, wyrażając szacunek dla hierarchii społecznej.

1.5. Szkoły hellenistyczne

 Idea hellenistycznego władcy

 Król jest bogiem objawionym, by uporządkować sprawy doczesne

 Ideologia nie przewidywała miejsca dla jednostki, dotychczas przywykłej do aktywności na agorze, więc zaczęto szukać odpowiedzi na pytanie, jak żyć w świecie, w którym jednostka została pozbawiona możliwości udziału w politycznej rzeczywistości

 Cynicy

 Pochwała prostego życia w zgodzie z naturą

 Sensualizm w teorii poznania, materialistyczna wizja świata;

 Prymat ujęć etycznych nad np. majątkiem

 Najwyższą wartością jest szczęście, które można osiągnąć żyjąc w cnocie, czyli w zgodzie z przyrodą i jej prawami, przy minimum potrzeb, zapewniających jedynie biologiczną egzystencję.

 Odwrócenie się od rodziny, religii, państwa. Zachowanie mądrego dystansu wobec instytucji (nie za blisko i nie za daleko, jak z ogniem – Antystenes)

 Epikurejczycy

 Materializm i ateizm

 Najwyższym celem indywidualne szczęście człowieka

 Stan wewnętrznej wolności można osiągnąć wtedy, gdy jesteśmy wolni od strachu, cierpienia

 Droga do szczęścia wiedzie przez przyjemności, należy je jednak odpowiednio dobierać

 Państwo jest potrzebne (bo zapewnia minimum moralności i bezpieczeństwo), trzeba je tolerować i respektować jego prawa, angażować należy się jednak tylko wtedy, gdy coś nas do tego zmusi (dla bezpieczeństwa)

 Pochwała egoizmu jednostki, egoiści kierujący się rozumem to najlepsi obywatele, bo nie krzywdzą i nie wyzyskują się wzajemnie. Altruiści są samolubni

 Stoicy [Zenon z Kition, Cyceron]

 Determinizm, światem kieruje los.

 Fatalizm, podchodzenie do wszystkiego ze spokojem

 Ludzie są z natury dobrzy, a zło pochodzi z zewnątrz

 mądrość oznacza wolność

 Zwolennicy lepszego traktowania niewolników

 Współpraca z władzą państwa, jeśli jest ono rozumne,

 Autonomiczna postawa wobec polityki. może być pomocna w realizacji celów filozofii

 Ludzie są jednostkami społecznymi, prawo natury ma charakter norm społecznych

 Cyceron

 Państwo jest naturalnym wytworem skłonności ludzi do życia w zbiorowości

 Sprawiedliwość polega na przestrzeganiu prawa natury jako prawa rozumu

 Poparcie dla ustroju mieszanego [monarchia+arystokracja+demokracja], odraza wobec demokracji jako rządów motłochu

 Zgoda stanów, solidarność wyższych warstw społeczeństwa wobec pospólstwa, kryzysu

1.6. Starożytne chrześcijaństwo

Nowy testament. Paweł z Tarsu

 Zwolennik chrześcijaństwa zinstytucjonalizowanego, wobec opóźnienia ponownego nadejścia mesjasza.

 Trwanie cesarstwa dzieli ludzi od końca świata.

 Władca świecki jest boskim sługą, nawet kiedy jest poganinem

 Bogu co boskie, cesarzowi co cesarskie

 Królestwo Boże wspólnotą ubogich i łaknących sprawiedliwości (oni będą zbawieni)

 Równość obowiązuje tylko przed Bogiem, na ziemi należy pozostać przy swoim stanie

 Rozwój doktryny

Grek Ireneusz – Contra Gentiles – posłuszeństwo wobec państwa, bo państwo pochodzi od Boga, należy znosić nawet prześladowania, bo Bóg ześle karę na władzę bezbożną

Klemens – krytyka kultu pogańskich cesarzy i prześladowań chrześcijan

Orygenes – cesarstwo jest pogańskie, ale ma chrześcijańskie cele. Opór możliwy tylko, gdy ewidentnie łamie boże prawa

Tertulian – konieczność przystosowania chrześcijaństwa do pogańskiego imperium. Można uczestniczyć w pogańskich ceremoniach, sprawować urzędy i modlić się za cesarza, bo trzeba się modlić za nieprzyjaciół. Dualizm prawa ludzkiego i bożego. Chrześcijanin nie zostanie cesarzem, ani cesarz chrześcijaninem

 Teologia polityczna św. Augustyna

 Katastrofizm, pesymizm

 Bóg stworzył państwo z powodu grzechu,

 Jedynie państwo boże będzie trwało wiecznie

 Nieustanna walka państwa bożego (civitas Dei) z civitas diaboli

 Państwo ziemskie – civitas terrena: Koegzystencja ludzi Boga i Szatana

 Trzeba być posłusznym także tyranom, bo Bóg posługuje się też ludźmi złymi dla swych celów

 Poparcie dla prześladowania heretyków

2. Średniowiecze

2.1. Klimat ideowy epoki

 Kanony chrześcijańskiego światopoglądu

 Uznawanie nadrzędności religii nad innymi sferami życia

 Święte księgi źródłem prawd objawionych, które regulują zasady ziemskiego współżycia

 Monopol Kościoła w kwestiach edukacji i wychowania. Teologia nauką nauk

 Extra ecclesiam nulla est salus (Poza Kościołem nie ma zbawienia)

 Religijne uzasadnienie hierarchii społecznej. Podziały, nierówność praw i majątków jest zdeterminowana wolą Boga

 Człowiek ma przestrzegać prawa państw, ale nade wszystko jest zobligowany szanować prawa boże

2.2. Wczesne średniowiecze

Cezaropapizm: doktryna imperialna Bizancjum

 Cezaropapizm ideologią łączącą tradycje rzymskie i chrześcijańskie, hellenistyczne i orientalne. Podkreślanie rzymskości cesarstwa – panowanie nad światem

 Pełnia władzy cesarza: twórca i wykonawca prawa, najwyższy sędzia i naczelny wódz

 Boże namiestnictwo cesarza – jeden Bóg w niebie i jeden Cesarz na ziemi

 Elementy wschodnie: adoracja cesarza w pozycji leżącej, insygnia władzy (orzeł – ptak Jowisza, kula ziemska – późniejsze jabłko monarsze, aureola – symbol tarczy słonecznej

 Cesarz wszechwładny i wszechobecny – jego wizerunki we wszystkich instytucjach

 Cesarz zwierzchnikiem Kościoła na Wschodzie

 Połączenie idei samowładztwa z ideą cesarskich obowiązków (działanie dla dobra poddanych, dbanie o sprawiedliwość, organy podległe cesarzowi działają zgodnie z wolą Boga)

 Kształtowanie się ideologii władzy w państwach „barbarzyńskich”

 Od VI wieku władcy Dei gratia (z łaski bożej), pomazańcy boży, kapłański charakter władzy, nietykalność – pojawienie się problemu podległości władcy prawu bożemu (Kościołowi)

Papież Grzegorz Wielki – Zadaniem państwa jest przybliżenie ludzi do zbawienia

 Biskup Sewilli Izydor – Król, który grzeszy, traci królestwo. Granicą lojalności wobec władcy jest przestrzeganie przez niego prawa bożego

 Idea cesarska i postępy doktryny kościelnej

 Koronacja Karola Wielkiego – chrześcijański charakter państwa, cesarz zwierzchnikiem Kościoła, obrońca i patron religii, mianuje i usuwa biskupów, czuwa nad moralnością duchownych, rozstrzyga spory religijne, kieruje akcją misyjną.

 Teoria tzw. Darowizny Konstantyna – papież głową Kościoła, władza na terytorium dawnego imperium rzymskiego.

2.3. Uniwersalizm papieski

Papiestwo i państwo u Grzegorza VII

 Państwo jest tworem złym i grzesznym, jest dobre tylko wtedy, kiedy realizuje zasady sprawiedliwości bożej i jest pobłogosławione przez Kościół z papieżem na czele

 Dążenie do desakralizacji władzy świeckiej, papież głową wszystkich panujących, jedynym prawdziwym cesarzem

 Kościół ma prawo oceny działalności władzy świeckiej, papież może zrzucać władców z tronu i nadawać im władztwo zależnie od swej woli (nieomylność papieża)

 Idea krzyżowa

 Dzieło boskiej inspiracji, urzeczywistniające biblijny marsz do ziemi świętej

 Legenda o Konstantynie Wielkim i jego wizji zwycięskiego krzyża

 Śmierć krzyżowca z ręki niewiernych gwarantuje pewne zbawienie

 Świadectwo potęgi średniowiecznego Kościoła

 Papalizm

 Doktryna s papieskiego – rozwój za pontyfikatu Innocentego III w XIII wieku

 Jedność świat na wzór organizmu ludzkiego – nie może mieć dwóch głów, jedynie papieską

 Kościół duszą, a władza świecka ciałem. Najw. bytem jest najbardziej uduchowiony - papież

 Ziemskie cele są zaledwie cząstką celów, jakie ma Kościół, papież wskazuje ostateczne cele

 Państwo tworem wadliwym, Kościół doskonałym. Nieomylny papież może uchylać grzeszne decyzje władzy świeckiej, a nawet usunąć władcę

 Teoria wikariatu. Po śmierci cesarza władza przechodzi do papieża, jako „wikariusza Chrystusowego”

 Teoria dwóch mieczy (które otrzymał św. Piotr). Jeden – władza duchowna, drugi – świecka.

 Teoria Papieża reprezentanta ludu rzymskiego

 Teoria darowizny Konstantyna zapewniająca hegemonii Kościoła tytuł historyczny

 Hierokratyzm

 Skrajna wersja Papalizm, wyrażająca siłę Kościoła w średniowieczu

 Papież może wykonywać władzę świecką bezpośrednio, z pominięciem roli państwa

 Cesarz „administratorem” z łaski Stolicy Apostolskiej

 Bonifacy VIII – Jestem papieżem, a więc jestem cesarzem

 Prawo kanoniczne i rzymskie w służbie papieskiej

 Podparcie papieskiego absolutyzmu w prawie kanonicznym i idei dualizmu prawa bożego i ludzkiego

 Rozwój teologii na uniwersytetach sprzyjający rozprzestrzenianiu się prawa kanonicznego

Gracjan – prawo naturalne to prawo boże. Tylko władza kościelna może je interpretować

2.4. Uniwersalizm cesarski

 Cele

 Ideologia imperialna usprawiedliwiająca ekspansję cesarstwa

 Negowanie suwerenności państw narodowych

 Uzasadnienie niezależności od cesarstwa zachodniego

 Hamowanie koncepcji współudziału ludu w rządach

 Argumenty za

 Argumenty religijne: Król namiestnikiem Boga na ziemi (poprzez namaszczenie)

 Argumenty historyczne: Cesarstwo dziedziczy schedę po Rzymie, kontynuowanie misji cywilizacyjnej, wskrzeszenie uniwersalnego imperium na jego dawnym obszarze, przeniesienie władzy cesarskiej od Franków i od Bizancjum

 Argumenty z prawa rzymskiego: prawo cesarskie, cesarz jedynym źródłem sprawiedliwości, władca nie jest związany prawem, bo jest jego jedynym twórcą.

 Iura reservata – prerogatywy zastrzeżone tylko dla cesarza: prawo nadawania korony, kreowania notariuszy, wyzwalania, nobilitowania, legitymowania dzieci nieślubnych, zakładania uniwersytetów, nakładania podatków bez zgody stanów; najwyższy sędzia i instancja odwoławcza

 Tylko cesarzowi przysługuje tytuł maiestas, więc zbrodnia obraza majestatu (Crimen laesae maiestatis) może dotyczyć tylko jego

2.5. Doktryna monarchii narodowej

 Rozwój teorii suwerenności państwa

 Idea monarchiczna symbolem jedności państwa

 Rex imperator In regno suo. Król cesarzem we własnym państwie

 Iura maiestatis – tworzenie I nadzorowanie urzędów, sprawowanie wymiaru sprawiedliwości, wyłączne prawo do prowadzenia wojny, tworzenie prawa, prawo do skarbu i nakładania podatków, fundowanie uniwersytetów, legitymowanie dzieci nieślubnych itp.

 Teoria regis exempti – wyjęcie monarchy spod władzy cesarza, cesarstwo państwem jak każde inne. Zasiedzenie (usucapio) przez monarchów suwerennej władzy

 Teoria reprezentacji

 Zasada osobowości prawnej państwa

 Posłowie reprezentują swoje stany (bądź terytoria). Głową państwa pozostaje król

 Co wszystkich podobnie dotyczy, przez wszystkich (później: przez pełnomocników wszystkich) powinno być zatwierdzone. Wprowadzanie zasady głosowania większością gł.

2.6. Odkrycie Arystotelesa. Awerroizm łaciński [Ibn Roszd – Awerroes]

 Wieczność świata i rodzaju ludzkiego

 Odrzucenie dogmatu o nieśmiertelności duszy, nieśmiertelny jest cały rodzaj ludzki

 Szczęście jest jedynie szczęściem doczesnym

 Cnotą jest tylko to, co zgodne z naturą

 Teoria podwójnej prawdy. Teksty mają sens dosłowny i alegoryczny. Różne punkty widzenia teologii i rozumu. Dwa różne stwierdzenia teologa i filozofa nie muszą być ze sobą sprzeczne.

 Rozdział Kościoła i państwa; autonomia filozofii politycznej w stosunku do teologii

2.7. Synteza teologii politycznej epoki: Tomasz z Akwinu

 Spór z awerroistami o wzajemny stosunek wiary i nauki

 Nadrzędność teologii nad nauką.

 Można prowadzić badania, jeśli nie dają one sprzecznych z objawieniem rezultatów (jeśli wiedza empiryczna jest sprzeczna z dogmatem, dogmat bierze górę). Uzasadnienie aspiracji teologii jako nauki o prawdach absolutnych.

 Państwo nie jest tworem złym, ma ludziom stwarzać odpowiednie warunki do działania: pax (pokój) i ordo (porządek – hierarchiczna struktura społeczeństwa oparta na nierówności)

 Hierarchia nie powinna się opierać na pochodzeniu, ale na majątku

 Trzy klasy: optimates (najwięksi feudałowie duchowni i świeccy), populus honorabilis (ci, którzy nie są magnatami, ale mają majątek i mogą żyć z pracy innych), villis populus (nieposiadający majątku)

 Utrzymanie prywatnej własności zgodne z prawem natury oraz pax i ordo.

 Uznanie lichwy za zgodne z chrześcijańską moralnością

 Państwo podporządkowane Kościołowi (bo ten dąży do celów dalszych i musi czuwać nad państwem, które ma bliższe cele – hierarchia celów)

 Poparcie dla monarchii

 Tyranem jest nie tylko ten, kto sprawuje władzę nielegalnie, ale także ten, kto jej źle używa

 Władca może naruszać rożne prawa. Jeśli narusza prawo boże i naturalne, to można się zbuntować. Jeśli narusza konstytucję państwa, to należy postępować zgodnie z wolą Kościoła (bo tylko on wie, czy tyrania nie jest przypadkiem planem opatrzności, karą bożą)

 Państwo ma czuwać, by ludzie właściwie myśleli, a nie tylko, by nie czynili zła – popieranie walki z heretykami i wolnomyślicielami

 Hierarchia prawa: Lex aeterna (prawo wieczne, najwyższa mądrość boża) to najwyższe prawo, Lex naturalis (prawo naturalne, rozróżnienie między dobrem a złem, które jest dla człowieka naturalne), Lex humana (prawo ludzkie, nie może naruszać praw wyższych).

 Boskim prawem pozytywnym, zawartym w piśmie św. i nauczaniu kościoła jest Lex divina

2.8. Epigoni i prekursorzy

 Idee schyłku wieków średnich

 Postępujące ruchy kacerskie

Koncyliaryzm – ruch postulujący ograniczenie władzy papieża na rzecz kolegium biskupów – soboru. Kościół, a nie papież jest nieomylny. Można usunąć papieża, jest tylko wybieralną głową Kościoła

 Krytyka papalizmu: Ockham

 Nominalizm, odmowa teologia statusu nauki

 Papież nie może wpływać na władców, bo każda wspólnota ma prawo wyboru swojego władcy. Władza pochodzi od Boga a nie od papieża.

 Hierarchia prawa: Prawo boże (ale tylko Pismo św.), prawo naturalne (dostępne bez objawienia, źródłem jego jest rozum), spory zakres prawa ludzkiego (może regulować to, co nie jest unormowane prawem natury)

Monarchia jako świat pokoju: Dante Alighieri

 Florencja jak statek bez sternika, kuria papieska wielką nierządnicą

 Postulat restauracji uniwersalnej, obejmującej cały świat monarchii – cesarstwa rzymskiego

 Celem państwa jest pełne zaspokojenie materialnych i duchowych potrzeb człowieka (doczesna szczęśliwość rodzaju ludzkiego – civilitas humana)

 Równorzędność celów doczesnych i wiecznych (wbrew Tomaszowi z Akwinu)

 Awerroistyczny pogląd o niezależności filozofii nad teologią, obie prowadzą do Boga

 Współpraca państwa i Kościoła. Oba wyrażają wolę Boga. Kościół nie może ingerować w politykę i filozofię

 Prawdy wiary zawiera tylko Pismo Święta (jak Ockham)

Idea suwerenności ludu: Marsyliusz z Padwy

 Zaczerpnięty od awerroistów sceptycyzm i radykalizm w sprawach wiary

 Działania jednostek nie mogą być sprzeczne z interesem zbiorowości [antyindywidualizm]

 Najwyższą zbiorowością jest państwo

 Rząd powinien być silny i jednolity (monolityczny)

 Lud jest suwerenem. Zasada ta najlepiej sprawdza się w demokracji. Lud chętnie będzie stosował się do prawa, które sam ustanowił. Poza tym lud wie lepiej niż jednostka, co jest dla niego dobre.

 Odrzucenie koncepcji dualizmu prawa i wyższości prawa bożego bądź prawa natury. Prawo boskie to w życiu doczesnym tylko doktryna, bo nie ma żadnej sankcji.

 Prawo nie musi być dobre ani sprawiedliwe, ale musi pochodzić od ludu i być stosowane przez państwo

 Zaprzeczenie świeckiej misji Kościoła – powinien on być podporządkowany państwu

3. Odrodzenie

3.1. Humanizm

3.2. Wykład politycznego realizmu: Machiavelli

 Cykliczny rozwój organizmów państwowych (na podstawie obserwacji i doświadczenia)

 Życie podporządkowane dwom zasadom: fortunie (los, przeznaczenie, na które nie mamy wpływu) i virtu (przedsiębiorczość, energia, aktywność, zdolności rozumowania i przewidywania)

 Fortuna rządzi ludźmi słabymi, mało ambitnymi

 Ludzie z natury są bardziej skłonni do złego niż do dobrego

 Do uszlachetnienia ludzi potrzeba presji (np. głód uczy pracowitości)

 Polityka nie jest moralna czy niemoralna. Ma być skuteczna. Historia nie ocenia krytycznie tych, którzy zwyciężyli

 Machiavelli nie jest amoralny. Nazywa zdradę zdradą, zbrodnię zbrodnią, ale uważa, że mogą być one użyteczne w polityce, bo przynoszą lepsze skutki

 Akty terroru i niepopularne decyzje powinny być skomasowane, a akty dobrej woli powinny być dobrze rozłożone w czasie

 Polityczny przywódca musi być realistą, musi wykorzystywać okazje, bo zdarzają się one rzadko i nie może ich przegapić

 Pożyteczność religii (powinna być państwowa i obywatelska, uczy cnót i służby dla państwa)

 Zwolennik absolutyzmu, tylko taka forma władzy może zbudować silne państwo narodowe,

 Następnie absolutyzm powinien zostać zastąpiony ustrojem trwałym, czyli republiką. Powinna być ona ustrojem mieszanym i łączyć elementy monarchiczne, arystokratyczne i demokratyczne. Lud Machiavellego to bogate, średnie mieszczaństwo)

3.3. Doktryna suwerenności władzy państwowej: Bodin

 Państwo jest podstawą, odgrywa niezaprzeczalną rolę. Na miano państwa zasługuje tylko taki rząd, który jest sprawiedliwy (czyli przestrzega prawa bożego i prawa natury)

 Rodzina podstawową jednostką państwa (bo jest pierwotna w stosunku do państwa)

 Najważniejszą cechą państwa jest suwerenność władzy

 Suwerenna władza jest niepodzielna, więc ustroje mieszane nie mają sensu; najlepszym ustrojem monarchia

 Podstawą suwerenności władzy jest wyłączność stanowienia prawa

 Prawe rządzenie, to stanowienie prawa zgodnego z prawem bożym i naturalnym, ale jeśli nie jest ono zgodne, to i tak pr. b. i n. nie mogą podważać prawa pozytywnego

 Idea nietykalności własności prywatnej

 Wszyscy są jednakowo podlegli suwerenowi, niezależnie od przywilejów stanowych (bo one i taks są w ręku władcy)

 Władcy można stawiać tylko bierny opór, bowiem legalny władca nigdy nie może być tyranem swoich poddanych


3.4. Monarchomachowie [Tyranobójcy]

 Podstawą ruchu idea suwerenności ludu.

 Pochwała czasów Franków, gdy władca był elekcyjny i można go było zdetronizować

 Król jest związany z ludem porozumieniem, kiedy je naruszy, może utracić władzę.

 Władca ma jedynie tyle władzy, ile jest konieczne do funkcjonowania państwa

 Synonimem państwa jest nie tylko monarcha, ale też społeczeństwo

3.5. Polityczne idee reformacji

 Absolutyzm władzy: Luter

 Wszystko jest złem

 Człowiek jest zdany tylko na wiarę, musi uświadomić sobie swoją nicość

 Uznanie pełnej suwerenności państwa, które ma strzec ludzi przed dalszym upadkiem (ale nic nie robi w sprawie zbawienia)

 państwo ma być surowe i absolutne,

 Kościół jest podporządkowany państwu

 „Bóg woli znosić niesprawiedliwą władzę niż lud powstający w imię słusznej sprawy”

Kalwin

 Ludzie grzeszą, bo Bóg ich potępił (idea predestynacji)

 Absolutyzm władzy jest absolutyzmem Boga, absolutyzm i boskość to jedno i to samo.

 Władza ma boskie pochodzenie; sam fakt rządzenia wystarcza, by być bezwzględnie posłusznym

 Najlepszym ustrojem jest republika arystokratyczna (zgodnie z Pismem świętym). Republika najlepszych, wybitnych. Antymonarchizm.

 Jedność władzy państwowej i świeckiej, państwa i Kościoła. Władza autokratyczna, teokracja

 Podporządkowanie władzy świeckiej Kościołowi.

 Surowość obyczajów, nietolerancja. Władza świecka wymierza kary za łamanie dekalogu, kontrola, czy wierni dotrzymują zasad religii

 Rehabilitacja pracy i zysków z kapitału, potępienie nieróbstwa i nieaktywności


3.6. Renesansowa utopia: More

 Krytyka stosunków wczesnokapitalistycznych w Anglii oraz absolutyzmu. Monarchowie to tyrani, uciskacze, są rozrzutni, gwałcą prawa.

 Popieranie produkcji rolnej i rzemieślniczej

 Fascynacja egalitarną wizją stróżów doskonałych Platona

 Utopia wyspą idealną. Brak własności indywidualnej, wszystko należy do państwa. 6 godzinna dniówka.

 Równość, wspólnota, poświęcenie nauce, którą wykorzystuje się w praktyce.

 Brak pieniądza, wszystkie potrzeby zaspokaja państwo.

 Istnieje niewolnictwo, ale nie jest to grupa stała. Rekrutuje się z przestępców i wykonuje uciążliwe prace.

 Połączenie demokracji i monarchii. Ustrój hierarchiczny. Wybór filarchów, oni wybierają protofilarchów.

 Książę wybierany przez lud spośród 4 kandydatów na zgromadzeniu filarchów i protofilarchów Jeśli jest tyranem, to można go usunąć. Kieruje robotami publicznymi i polityką zagraniczną.

 Pluralizm religijny, religie mało się różnią, wspólny kult, brak celibatu

3.7. Polska myśl polityczne Złotego Wieku

 Ideologia wzmocnienia władzy królewskiej.

Jan Ostroróg: Podkreślanie suwerenności króla w polityce zagranicznej, szczególnie jeśli chodzi o stosunki z papiestwem (krytyka zależności od papiestwa, annat, odwoływania do kurii od wyroków sądów duchownych).¬

Kallimach: Likwidacja przywilejów szlacheckich i kościelnych, zwiększenie skarbu, silny rząd na czele z królem rządzącym w sposób absolutny.

Program egzekucji praw

 Hasło egzekucji starych praw, jednak w rzeczywistości prócz utrzymania status quo chciało przeprowadzić reformy

 Hasła: „Nihil novi” i silny rząd.

 Stanowić prawo mogą tylko trzy stany łącznie (posłowie, senatorowie, król).

 Król głową w ciele królestwa

 Izba wyższa – charakter arystokratyczny, niższa – demokratyczny.

 Prymat szlachty nad chłopstwem i mieszczanami

 Frycz Modrzewski

 Postulat złagodzenia przedziałów między stanami.

 Obrona chłopstwa – zniesienie poddaństwa, oraz mieszczaństwa – zwiększenie praw

 Wzmocnienie władzy królewskiej, ograniczenie roli senatu,

 kodyfikacja praw,

 demokratyzacja kościoła,

 suwerenność Polski w stosunkach międzynarodowych

 Nurt regalistyczno-senacki

 Krytyka sejmowładztwa, chęć przywrócenia świetności miastom,

 Król wspierany przez senat, szczególnie przez dostojników kościelnych (Krzysztof Warszewicki)

 Źródłem anarchii wolność szlachecka, centralizm i absolutyzm, zniesienie izby poselskiej,

 kontrreformacja i nietolerancja (Piotr Skarga)

 Ideologia demokracji szlacheckiej: Orzechowski

 Szlachta podstawą państwa. Inne stany to słudzy.

 Rzeczpospolita powstała dla obrony katolicyzmu.

 Przewodnia rola kleru

 Kościół może pozbawić korony tyrana-bezbożnika

 Król strażnikiem przywilejów

 Szafarzem suwerenności prymas, a nad nim papież

4. Wiek XVII

4.1. Epoka i jej konflikty ideowe

4.2. Idee klasycznego absolutyzmu – Richelieu i Ludwik XIV

 Państwo najwyższą wartością

 Etatyzm

 Pełnia władzy monarszej, niczym nieograniczonej, Król Dei gratia; boskość zasady następstwa trony. Król stanowi prawo, ale nie jest mu podległy. Podlega Bogu i rozumowi

 Wrogość w stosunku do instytucji przedstawicielskich

 Król jest identyczny z państwem – „Państwo to ja”, tylko on rozstrzyga, co jest racją stanu

 Celem państwa jest szczęście poddanych, ale zależy ono całkowicie od pomyślności władcy

4.3. Teologia polityczna kontrreformacji [Francisco Suarez]

 Prawo ludzkie może się rozwijać tylko na podstawie i w ramach prawa natury, które jest oparte na zasadzie dobra powszechnego

 Zadaniem państwa jest wychowanie dobrych obywateli

 Każde państwo może osiągnąć swe cele tylko w połączeniu z poszanowaniem ogólnych interesów ludzkości

 Suwerenność ludu, władza działa za zgodą ludzi, którzy zrzekają się części bądź całości suwerenności na rzecz władzy państwowej

 W pełni suwerenna i najwyższa jest jedynie władza papieża


4.4. Racjonalistyczna szkoła prawa natury: Grocjusz

 Prawo natury jest w pełni racjonalistyczne, związane z niezmienną naturą człowieka

 Cechą niezmiennej natury człowieka jest popęd społeczny, czyli pociąg do łączenia się z innymi ludźmi (appetitus societatis)

 Podstawowe obowiązki: 1) poszanowanie nienaruszalności własności prywatnej,

2) wynagradzanie szkód, 3) dotrzymywanie umów, 4) ponoszenie kary za popełnione przestępstwa

 Każdy ma prawo do równego korzystania z mórz

 Wojny dzielą się na sprawiedliwe i niesprawiedliwe. Sprawiedliwe są w obronie praw natury

 nierówność narodów w stosunkach międzynarodowych

 Państwo jest dziełem kontraktu, więc absolutyzm jest legalny.


4.5. Utylitaryzm i demokracja w ustroju: Spinoza

 Racjonalizm. Krytyka pisma świętego, postulat rozdzielenia religii i filozofii, religia przydatna prostemu ludowi, jako głosząca zasady moralne, np. cnotę posłuszeństwa

 Zasada tolerancji

 Powszechna wolność przekonań, niezbywalnym prawem

 Umowa społeczna stworzyła państwo w imię użyteczności

 Celem państwa jest wolność, wolny jest ten, kto żyje zgodnie z zasadami rozumu

 Ludzie przekazali wszystkie swoje prawa (prócz wolności myśli) społeczeństwu. Władzą suwerenną jest absolutna władza społeczeństwa

 Najlepszym ustrojem jest demokracja, bo jednostki działają w niej na pożytek ogółu,

a w konsekwencji na swój własny. W ustroju demokratycznym panuje równość

zgodna ze stanem natury

 Zaufanie do zdrowego rozsądku ludzi – niemożliwym jest, by większość na zgromadzeniu podjęła złą decyzję

 Zachowanie monarchii; rada najwyższa, składająca się ze starszych bądź pierworodnych


4.6. Epigon doktryny absolutyzmu: Hobbes

 Filozofia racjonalistyczna

 Przekonanie, że świat jest mechanizmem, w którym podstawowym elementem jest człowiek

 Człowiek jest istotą rządzoną przez namiętności, jest egoistą i chce mieć coraz więcej

 Stan natury: życie ludzkie było krótkie, zwierzęce, biedne, samotne. Trwała wojna wszystkich ze wszystkimi.

 Instynkt samozachowawczy jako przejaw tkwiącego w ludziach rozumu

 Umowa społeczna nastąpiła poprzez umowę każdego z każdym o przekazaniu władzy jednej osobie bądź zgromadzeniu (Przekazuję moje uprawnienia, jeśli i ty to zrobisz…). Celem było zapewnienie bezpieczeństwa

 Państwo-Lewiatan jest absolutnym władcą jednostek – konsekwencja umowy. Suweren nie był jej stroną, otrzymał po prostu władzę.

 Zobowiązanie poddanych wobec suwerena ustaje wtedy, gdy przestaje być on zdolny zapewnić bezpieczeństwo

 Brak partii czy tajnych związków


 Liberalizm polityczny: Locke

 Stan natury inny niż u Hobbesa: ludzie równi, szczęśliwi, wolni od namiętności. Ludzie rozumni respektowali prawo natury

 Ludzie zdecydowali się na utworzenie rządu, bo stan natury był niepewny i nadużywanie prawa groziło zamętem

 Głównym problemem było to, że jednostka bywała sędzią we własnej sprawie – najważniejszą przesłanką umowy społecznej była konieczność karania przestępstw

 Umowa społeczna złożona z dwóch aktów: 1) każdy z każdym, tworząc społeczeństwo 2) później społeczeństwo z władcą.

 Zerwanie umowy z władzą nie niweczy społeczeństwa

 Ludzie przekazali władzy w zasadzie jedno tylko uprawnienie do karania przestępstw. Umowa przede wszystkim chroniła najważniejsze z naturalnych praw: własność prywatną.

 Utylitaryzm prowadził Locke’a do podstawowych idei liberalizmu: indywidualizm (prymat praw jednostki) i leseferyzm (wolność jednostki od państwa)

 Najlepszym rządem umiarkowana monarchia, ale podzielona

 Podział władzy: 1) władza ustawodawcza, 2) władza wykonawcza (rządzenie i wymiar sprawiedliwości), 3) federacyjna (polityka zagraniczna)

 Równość ludzi tylko w stosunku do praw naturalnym, w prawie prywatnym nie obowiązuje

4.7. Ideologia złotej wolności w Polsce

 Komitywa w stanie szlacheckim – dobre urodzenie, zalety serca i rozumu, obowiązek służby politycznej, rycerskość

 Teoria mieszanej formy rządu z kultem zasad jednomyślności, pospolitego ruszenia i wolnej elekcji

 Idea praworządności – zabezpieczenie uprzywilejowanej woli szlachty

 Pochwała równości i własności – niewłaściciel musi komuś służyć, nie jest odpowiedzialny za los kraju

 Nakaz obrony katolicyzmu i imperatyw integralności terytorialnej kraju

5. Oświecenie

5.1. Klimat intelektualny i ideowy

5.2. Między absolutyzmem a liberalizmem

 Absolutyzm oświecony

 Monarcha sługą państwa, pierwszym urzędnikiem.

 Władca nowoczesny, mecenas, oświecony. Dba o bezpieczeństwo i pokój

 Władca akceptuje liberalizm gospodarczy, nie zezwala na polityczny

 Zwierzchność władzy wynika z przesłanek racjonalnym, umie on lepiej zadbać o interesy poddanych, niż oni sami


Humanitaryzm prawniczy [Cesare Beccaria]

 Powiązanie prawa władzy państwowej do karania przestępców z koncepcją umowy społecznej i prawa natury

 Przestępstwo nie jest już traktowane jako akt obrazy Boga, oddzielenie kary ziemskiej i kary niebieskiej. Okrucieństwo i odwet nie są gwarantem społecznego porządku.

 Wychowawczy sens kary. Powinna być najmniejsza z możliwych.

 Nie ma przestępstwa bez ustawy; nie ma kary bez ustawy. Ustawa jedynym źródłem prawa

 Domniemanie niewinności

 Wszyscy równi w obliczu prawa karnego

 Zasada współmierności kary do przestępstwa; zniesienie tortur, krytyka kary śmierci. Poparcie dla kar pozbawienia wolności i robót przymusowych


Fizjokratyzm [Francois Quesnay]

 Jedynie rolnictwo może być opłacalne, bo jedynie ono może wypracować wartość dodatkową (nadwyżki), którą można przeznaczyć na inwestycje w inne dziedziny

 Nowy podział społeczeństwa: 1) klasa właścicieli ziemskich, 2) klasa produkcyjna (rolnicy), 3) klasa jałowa (ci, co nie pracują na roli)

 Podstawą fizjokratycznego porządku była własność. Posiadacze są moralni, nieposiadający nie

 Państwo ma ograniczony zakres władzy. Działa tylko wtedy, kiedy naruszane jest prawo wolności i własności

 Liberalizm jedynie w sferze gospodarczej. W polityce pozostawienie monarchii, która uosabia dobro ogółu


5.3. Liberalizm arystokratyczny: Monteskiusz

 Relatywizm. Duch praw jest inny zależnie od państwa. Nie da się ustalić jednego wzorcowego porządku prawa. Nie istnieją ustroje idealne.

 Prawo powinno być wypełnione duchem umiarkowania, nawiązując do idei złotego środka

 Należy tak skonstruować ustrój, by władza nie mogła nadużywać swych uprawnień

 Trzy ustroje: republikański, monarchiczny i despotyczny

 Demokracja (rodzaj republiki, gdzie rządzi większość) jest nierealna. Jej zasadami są skromność i cnota, a te wartości występują rzadko

 Zasadą monarchii: honor, rządy zgodne z prawem, despocja: strach. Najlepsza jest monarchia

 Trójpodział władzy: ustawodawcza (parlament), wykonawcza (król) i sądownicza (trybunały)

 Władze powinny być rozdzielone i stopione jednocześnie. Między nimi jak i wewnątrz nich powinny być pewne hamulce, które by powstrzymywały przez łączeniem się władz. (np. dwie izby w parlamencie). Hamulcem dla króla byłby praktyczny brak inicjatywy ustawodawczej. Dla władzy sądowniczej – związanie sędziów ustawami i wymóg rotacji kadr.

 Ludzie rodzą się równi, ale nie mogą trwać w równości



5.4. Rozwój myśli liberalnej

 Liberalizm oświecony. Voltaire.

 Duch ludzki jest wypadkową klimatu, ustroju i religii

 Absolutyzm oświecony najlepszym ustrojem w społeczeństwie opartym na mieszczańskich ideałach własności i wolności

 Ograniczenie władzy tylko dla bogatych. Wolność jest sprzężona z własnością

 Równość w sferze praw naturalnych, nie politycznych

 Liberalizm radykalny: Denis Diderot

 Ludzie z natury są dobrzy, ich zachowanie zmienia się pod wpływem ustroju politycznego

 Postulat radykalnej zmiany ustroju dla odnowienia stosunków społecznych

 Potępienie absolutyzmu. Nie złe używanie władzy, ale jej zbyt duży zakres jest zły

 Postulaty wolności, własności

 Tani rząd, powszechna oświata

 Liberalizm gospodarczy: Adam Smith

 Człowiek – Homo oeconomicus – kieruje się w życiu zasadą zysku. Indywidualizm.

 Praca jest źródłem bogactwa niezależnie od działu gospodarki

 Wartość to rezultat pracy ludzkiej

 Najlepszą ochroną praw jednostki jest wolna konkurencja. Wolny rynek.

 Państwo liberalne, które nie miesza się do stosunków jednostek. Ochrania prawa rządzące gospodarką, ale w nie ingeruje w nie


5.5. Komunistyczna utopia: Meslier

 Nic w przyrodzie nie dzieje się przypadkiem. Związki przyczynowo-skutkowe

 Krytyka religii, jako sprzyjającej despotyzmowi, uciskowi biednych i nierównościom społecznym

 Krytyka absolutyzmu (oświeconego również)

 Nowy komunistyczny ład oparty na ludzie i ludowej rewolucji

 Wzorowa społeczność to komunistyczna gmina, w której panują stosunki egalitarne, rządzona przez najmądrzejszych, wspólna własność, zniesienie nierozerwalności małżeństwa, by zacieśnić braterstwo między ludźmi


5.6. Ideolog nowożytnej demokracji: Rousseau

 Człowiek z natury jest dobry, rozwój kultury doprowadził go do moralnej degradacji

 W stanie natury człowiek był szczęśliwy

 Przyczyną łączenia się ludzi była potrzeba ochrony przed klęskami – pożarami, powodziami, trzęsieniami ziemi. Dalszy rozwój cywilizacji prowadził do tego, że ludzie łączyli się coraz bardziej (np. w rodziny), dają o sobie znać zazdrość i zawiść itp. Podział na biednych i bogatych, aż powstało państwo

 Państwo jest paktem zawartym z inicjatywy bogatych. Dwa etapy powstania: 1) akt oddania, powstanie społeczności politycznej, 2) powołanie władzy wykonawczej

 Powstanie państwa – upadek ludzkości, największy stopień nierówności między ludźmi, despocja

 Umowa społeczna. Każdy oddając się każdemu nie oddaje się nikomu

 Suwerenność ludu – niezbywalna, niepodzielna

 Stanowienie prawa poprzez wolę powszechną. Może ją wyrażać jednostka. Ogól chce dobra.

 Demokracja bezpośr. jest nieosiągalna, najlepsza jest arystokracja jako mądre rządy najlepszych

 Zależność egzekutywy od legislatywy (lud suwerenem, władza może być zawsze zmieniona)

 Forma rządu jest nieważna, bo rządy są nietrwałe

5.7. Idee rewolucji amerykańskiej: Jefferson

 Powszechne i niezbywalne prawo do życia, wolności, własności, szczęścia i wolnego sumienia

 Społeczeństwo jest doskonałe, a rząd jest złem koniecznym

 Prawo do buntu wobec rządu

 Zakaz reelekcji prezydenta i rozszerzenie prerogatyw kongresu

 Konieczność utrzymania wysokiej pozycji farmerów w Ameryce

 Potępienie niewolnictwa i prześladowania Indian

5.8. Doktryny polityczne Wielkiej Rewolucji Francuskiej

Zasady roku 1789. Sieyes

 Naród stanowią wszyscy, nie tylko warstwy uprzywilejowane. Stan trzeci jest najważniejszy.

 Wrogiem jest absolutystyczna monarchia, która zapewnia przywileje stanowe

 Nie można wykonywać władzy niepochodzącej wprost od narodu

 Naród źródłem władzy. Naród jest suwerenem, ale może działać jedynie pośrednio.

 Świętość i nienaruszalność własności prywatnej

 Formalna równość wobec prawa

 Nie można wszystkich wciągać do udziału we władzy, tylko mądrzy i posiadający majątki mają do tego odpowiednie predyspozycje. Charakter kapitalistyczny.

 Ideologia jakobinów. Rebespierre

 Zaufanie do ludu

 Król nie jest reprezentantem narodu

 Wolność słowa, prasy

 Ocalenie publiczne, ojczyzna w niebezpieczeństwie

 Szkołą obywatela-rewolucjonisty miały być religia i wychowanie

 Poszanowanie własności, ale własność wrogów rewolucji powinna być rozdana biednym

 Zniesienie feudalizmu

 Bonapartyzm

 Pochwała zasad roku 1789

 Prawo wolności i własności

 Suwerenność ludu. Władza rządzi z woli narodu.

 Rządząca jednostka uosabia lud i jego wolę

 Pogarda dla zasad parlamentaryzmu. Prymat rządu nad parlamentem.





CZĘŚĆ II

Rozdział VI: Doktryny zachowawcze

1. Rozrachunek z dziedzictwem Oświecenia

2. Teokraci francuscy

Bóg suwerenem: Joseph de Maistre (1754-1821)

 ultramontanista (zwolennik absolutnej władzy papieża w Kościele)

 współczesne mu negatywne przeobrażenia wynikają z absolutyzowania znaczenia jednostki i jej rozumu

 krytyka apriorycznych konstrukcji antropologicznych i społecznych

 winą obarczał także protestantyzm, fałszywą wiarę niszczącą hierarchię i autorytet Kościoła, przez głoszenie bezpośredniej łączności jednostki z Bogiem

 zasady ustroju nie są tworzone, a „odkrywane”

 Bóg prawodawcą

 poddanie się Bogu może być wymuszane – niezbędna instytucja kata w społeczeństwie

 konstrukcje bez oparcia w Bogu bądź tradycji są sztuczne

 najważniejsza jest wizja ponadczasowego ładu boskiego, potem tradycja

 rewolucyjne hasła wolności i równości są nierealne

 dokonana Rewolucja jest karą za grzechy

 natura ludzka jest zła (oparcie na św. Augustynie i Hobbesie)

 tylko władza papieża może ocalić cywilizację chrześcijańską

 konieczna silna, scentralizowana władza, wsparta boskim autorytetem

 hierarchiczna budowa społeczeństwa

 papiestwo wzorem dla władzy państwowej

 boska jest sama idea władzy (za św. Tomaszem)

 prawo ma uwzględniać charakter narodowy i inne czynniki różnicujące społeczności

 człowiek jest kształtowany przez historię własnej wspólnoty

 zwolennik monarchii

 wszędzie władza powinna być absolutna, niepodzielna i nieusuwalna

 zróżnicowane państwa Europy pod zwierzchnictwem autorytetu papieża utworzyć powinny wspólnotę chrześcijańską

Hierarchia: Louis de Bonald (1754-1840)

 podstawą społeczeństwa jest tradycja, której podstawą jest język dany od Boga

 człowiek ma naturę społeczną (za Arystotelesem i św. Tomaszem)

 idee powstają przez prawdy objawione przez Boga, sformułowane przez samych ludzi bez objawienia, są fałszywe i szkodliwe, co boleśnie odczuwa społeczeństw

 istnieją społeczności stanowiące funkcjonalną całość (de Maistre uznawał to za niemożliwe, nad chaosem zapanować może tylko absolutny władca)

 wykluczenie decydującej roli człowieka w budowie bytu społecznego

 rewolucja opiera się na przymusie, na którym nie może powstać państwo

 ludzie mogą ulepszać państwo, a nie tworzyć go, jak tłumaczą to teorie umów społecznych

 państwo powinno być oparte na hierarchii, władzy i prawie (wyraz woli Boga)

 hierarchia zawsze w triadzie

 władza (Bóg, król, ojciec)

 wykonawcy (kler, arystokracja, matka)

 poddani (wierni, naród, dzieci

 stała obecność w życiu społecznym religii i Kościoła gwarantem ustroju społecznego

 państwo ma realizować zasady moralne Kościoła

 państwo oparte o religię, ale w królestwie król ma władzę nad każdym poddanym, także duchownymi

Henryk Rzewuski

 najsłynniejszy polski wyznawca de Maistre'a

 wszelka wiedza zawarta jest w objawieniu

 zwolennik monarchii na wzór przedrozbiorowej Polski

 narodem jest tylko szlachta

 przeznaczeniem Polski jest stać się nosicielką wolności

 źródłem wszelkich nieszczęść w próbach zmian społecznych – Rewolucja i Konstytucja 3. Maja

 Polska powinna pogodzić się ze staniem częścią Rosji i ratować wolność szlachecką pod berłem absolutnego władcy

3. Romantyzm polityczny

 nurt konserwatywny

 dążenie do wyzwoleń narodowych

 wartość kultury ludowej

 szacunek dla historii, tradycji

 znaczenie silnych więzów łączących ludzi w naród i państwem

 podkreślenie indywidualności jednostki wybitnej, wyrastającą ponad wspólnotę

Obrońca teorii rojalistycznych: Franc,ois Rene' de Chateaubriand (1768-1848)

 spopularyzował termin „konserwatyzm”

 emocjonalne podejście do rzeczywistości i umiarkowane poglądy polityczne

 Rewolucję oceniał jako zło którego nie da się odwrócić

 dążył ku monarchii konstytucyjnej opartej na katolicyzmie

 wolność prywatna gwarantem wolności

 w nauce Chrystusa znajdował miejsce na rewolucyjne ideały – wolność, równość, braterstwo

 wolność społeczna jest wstępem do despotyzmu (podobnie uważali liberałowie)

 postęp materialny źródłem dezintegracji społecznej

Idea odrodzenia państwa i narodu. Romantyzm niemiecki

 idealizacja średniowiecza

 ukazywanie niemieckości w wymiarze uniwersalnym

 Niemcy spełniają warunki do bycia super państwem na miarę Imperium Rzymskiego

 państwo takie oparte na podziale stanowym

 brak mobilności społecznej gwarancją stabilności ustroju

 niejednolite poglądy na temat porządku społecznego (na zmianę za najważniejszą uważano szlachtę, mieszczaństwo i lud)

 krytyka oświeceniowej teorii poznania opartej na poznaniu rozumowym

Joseph Gorres (1776-1848)

 zwolennik federalizmu Niemiec

 elementy umowy suwerena z poddanymi w teorii państwa

 podział stanowy zbliżony do platońskiego: nauczyciele, obrońcy i żywiciele

 Friedrich von Hardenberg (1772-1801) zwany Novalisem

 początkowo fascynacja Rewolucją

 władzę króla uzupełniać musi to, co symbolizuje królowa – miłość

 żadna racjonalna zasada nie zastąpi syntetycznych zdolności kochającego serca

 innym ważnym spoiwem państwa poza miłością jest wiara, rozumiana nie jako odniesienie do boga, a kulturowa funkcja chrześcijaństwa i Kościoła

 katolicyzm zapewnia ideał jedności i hierarchii oraz rozwój indywidualizmu

 ideałem jest Europa sprzed Reformacji, jednolita

 tylko rechrystianizacja (powrót do jedności wyznania) może poprawić stosunki społeczne w Europie

 należy ograniczyć powszechną edukację


Johann Gottfried von Herder (1744-1803)

 początkowo fascynacja rewolucją

Ludwig von Arnim (1781-1831) zw. Achim

 należy ograniczyć powszechną edukację

Friedrich Schlegel (1772-1829)

 Bóg prawodawcą

 państwo organiczne, monarchia

 król rządzi z woli Boga, nie na podstawie umowy z ludem

 uznanie realnej władzy papieża

Adam M'u'ller (1779-1829)

 państwo stanowe z dominującą szlachtą

 sprzeciwiał się koncepcjom stanu naturalnego, umowy społecznej i podziału władz

 krytykował liberalizm

 spójność narodu zagwarantowana przez wspólny duch, Volksgeist

 przeszłe i obecne pokolenia w państwie są suwerenem

 wolność jest naturalna, nie wymaga gwarancji

 państwo powinno pilnować przed zbytnim rozwojem sztukę i naukę

 religia podporządkowana państw

Franz von Baader (1765-1841)

 potrzeba pojednania narodów w duchu chrześcijaństwa

 prekursor zainteresowania myśli konserwatywnej kwestią robotniczą

Naród jako organizm moralny: Samuel Tylor Coleridge (1772-1834)

 krytyka absolutyzmu i egalitaryzmu

 egalitaryzm to dominacja siły nad moralnością, liczebności nad cnotą, racjonalizmu nad duchowością i równości nad hierarchią

 niechęć do mieszczaństwa, bał się rewolucji przemysłowej

 model narodu organiczny i hierarchiczny

 państwo ma źródło w umowie społecznej będącej źródłem władzy i obowiązków obywateli

 dwuizbowy parlament (izba wyższa – arystokracja, niższa – mieszczaństwo)

 celem państwa dobre życie obywateli

 społeczność wyznaje zasadę solidaryzmu, podlega władzy konstytucyjnego monarchy i Kościoła narodowego

 prym wieść powinna arystokracja, dająca przykład duchowy niższym klasom

4. Niemiecka Szkoła Historyczna

Friedrich Carl von Savigny (1779-1861)

 przeciwko Kodeksowi Napoleona w Niemczech

 prawo musi być zgodne z duchem czasu, wyrasta z irracjonalnego procesu historycznego

 prawo zgodne z duchem narodu

 stanowisko antyindywidualistyczne

 obyczaj > prawo zwyczajowe > racjonalna nauka prawa

 prawo jako element narodowej świadomości (element polityczny) i z drugiej strony prawo prawników (element techniczny)

 jurystom i państwu nie wolno tworzyć prawa, mają je odkrywać

 poglądy te popierał Gustaw von Hugo

 gdy prawo zwyczajowe i pisane koliduje, pierwszeństwo prawa zwyczajowego

 popierał je też Georg Friedrich Puchta

 prawo związane z religią, to część boskiego porządku

 znacząca rola państwa w procesie prawotwórczym

 mała rola państwa w procesie prawotwórczym

 wszyscy uznawali za podstawę prawa niemieckiego prawo rzymskie (paradoks patrząc na to z punktu teorii ducha czasu (Volksgeist))

5. Papieski Ultramontanizm

Papiestwo w obliczu rewolucji: Pius VI, Pius VII

Pius VI (1775-1799)

 stanowisko skrajnie zachowawcze

 centralizacja władzy w Kościele w rękach papieża (tzw. ultramontanizm)

 spór z gallikanizmem i febronianizmem (dążenia Francji i Austrii do kościołów państwowych)

 Gallikanizm, tzw. „cztery artykuły gallikańskie”:

 papież nie może detronizować królów

 przewaga soboru nad papieżem

 kościół francuskie ma odrębne zwyczajowe prawa

 rozstrzygnięcia papieża w sprawie wiary muszą uzyskać akceptacje przez cały kościół

 Febrionanizm

 autorem Justinius Febronius

 przewaga soboru nad papieżem

 powrót do tradycji Kościoła

 „Punktacja z Ems” (1786) – wystąpienie niem. biskupów o prawie do zatwierdzania bulli papieskich

Pius VII (1800-1823)

 bardziej kompromisowe stanowisko

 w 1801 zawarł z Napoleonem I konkordat, nie przywracał on pełnej niezależności Kościoła od państwa

Kryzys Państwa Kościelnego: Grzegorz XVI (1831 – 1846)

 utrata prestiżu papiestwa na świecie

 Państwo Kościelne absolutystyczne, bez konstytucji, korupcja itp.

 potępił powstanie styczniowe w Polsce

 boskie pochodzenie władzy

 przeciwnik zjednoczenia Włoch

 przeciw wolności sumienia i wypowiedzi

 potępienie rozdziału Kościoła od państwa

 popierał centralizację PK

Nieomylność papieża: Pius IX (1846-1878)

 „więzień Watykanu” po włączeniu PK do Włoch w 1870

 konserwatysta i ultramontanista

 delikatne reformy w PK

 potępił wszelkie doktryny polityczne

 przeciwko kościołom narodowym,

 centralizm

 zwołał pierwszy sobór od Trydenckiego, potwierdzenie nieomylności papieża i pierwszeństwa w kwestiach wiary

 przeciwko Kulturkampfowi w Niemczech za Bismarcka

Walka z modernizmem: Pius X (1903-1914)

 zakaz naukowej analizy Biblii itp.

 niezmienność prawd wiary głoszonych przez Kościół

 przysięga antymodernistyczna u duchownych

 krytyka liberalizmu i parlamentaryzmu

 najwyższy autorytet także w kwestiach politycznych (pozwolił katolikom w końcu na udział w wyborach, ale mieli głosować w oparciu o opinie swoich biskupów)

6. Konserwatyzm

Konserwatywna definicja narodu: Edmund Burke (1729-1797)

 brany za protoplastę współczesnych konserwatystów

 jego teoria odnosi się do common sense

 początkowo liberalne poglądy (zakaz niewolnictwa, wolność Irlandii i kolonii w Ameryce Północnej, zaprzestanie karania homoseksualistów)

 przełom światopoglądowy po Rewolucji w 1789

 podważenie optymistycznej teorii postępu

 przeciwko pozbawieniu człowieka zakorzenienia w historii i zanegowania jej wpływu na rozwój jednostki

 przeciw pozbawieniu społeczności naturalnej el. łączącego, religii

 utylitaryzm nie zawsze dobry

 człowiek kształtowany przez wspólnotę (wiele ich rodzajów, kształtowane przez proces organicznego rozwoju)

 pierwotna umowa człowieka z Bogiem (a nie umowa społeczna) stworzyła pierwsze społeczności oparte na prawie naturalnym

 prawo kształtuje się pod wpływem historii, władza jedynie nadaje mu kształt, sama mu podlegająca powolnymi i roztropnymi reformami, nie zakłócającymi rozwoju organicznego

 naród jako „organiczny związek przeszłych, przyszłych i obecnych pokoleń, trwający w czasie, który jest narzędziem Boga”

 wspólnota źródłem i gwarantem praw człowieka

 Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela abstrakcyjna, nie praktyczna, nieprzystosowalna

 rewolucja niszczy organiczną tkankę narodu, dopuszcza do władzy ludzi nieodpowiedzialnych i nieprzystosowanych do tego

 zwolennik parlamentaryzmu i monarchii konstytucyjnej

 przeciw absolutyzmowi i parlamentowi jako jedynej suwerennej władzy w państwie

 bronił systemu „dwupartyjnego”

 przeciwnik egalitaryzmu

 za cenzusem urodzenia i majątku

 władza w imieniu Boga, niezależna i zewnętrzna

 zwolennik wolnorynkowej gospodarki, popierał Adama Smitha

 własność jest święta

 popierał awans klasy mieszczańskiej w Wielkiej Brytanii

 liberalne el. W jego poglądach nie przeczą jego konserwatyzmowi, ponieważ wedle niego w Wlk. Brytanii powstały one na drodze kilkusetletniej, naturalnej ewolucji



Konserwatyzm Anglii imperialnej: Disraeli, Salisbury

Benjamin Disraeli (1804-1881)

 krytyk liberalnego utylitaryzmu i racjonalizmu i koncepcji podmiotowych praw naturalnych jednostki

 na czele państwa król (głowa narodowego Kościoła)

 najwyższe miejsce w społeczeństwie arystokracja ziemska.

 Kościół strażnikiem tradycji

 korporacje terytorialne i zawodowe oraz sądownictwo ważne

 rola państwa w gospodarce (negacja jego zaciera granice między państwami i prowadzi do ubóstwa)

 torysta

 premier Wlk. Brytanii


Robert markiz Salizbury (1830-1903)

 torysta

 rezygnacja z promowania arystokracji

 zanik idei paternalizmu w społeczeństwie

 działania polityczne podejmowane w zgodzie z tradycją i sposobem myślenia akceptowanym przez Brytyjczyków

 żadna radykalna zmiana nie jest ostateczna (apetyt rośnie w miarę jedzenia)

 stopniowe reformy najlepsze

 uznawał podmiotowa wolność jednostki

 przeciwnik demokracji (bo natura ludzka jest egoistyczna)

 stara zasada o tym, że ustanawiać podatki mogę tylko ci, którzy je płacą

Obrona cywilizacji Kościoła: Juan Donoso Corte's (1809-1853)

 krańcowo negatywna ocena natury ludzkiej

 radykał hiszpański o liberalnych korzeniach

 cywilizacja Kościoła źródłem prawdy i dobra

 przekonanie ludzi o doskonałości, własnej woli zawsze prowadzi do katastrofy

 Kościół wesprzeć powinna dyktatura

 prawo ludzkie nie ma znaczenie, jedynym źródłem prawa jest Bóg

 „Co się zaś tyczy parlamentaryzmu, liberalizmu i racjonalizmu, mniemam, że pierwszy jest zaprzeczeniem rządu, drugi zaprzeczeniem wolności, trzeci uznaniem szaleństwa”

 monarchista, przeciw podziałowi władzy i liberalnemu systemu przedstawicielskiemu

 monarchia tylko po odrodzeniu moralnym, w którym Kościół najwyższym autorytetem (a nie instytucją władzy)

 do tego czasu jego projekt dyktatury przeciwko masom

Apologia średniowiecza: Otto von Gierke (1841-1921)

 krytyk pozytywizmu prawniczego, prawo zwyczajowe podstawą

 przeciwnik prawa rzymskiego w Niemczech (zaprzeczało jedności, poprzez podział na prawo publiczne i prywatne, swoistej dla prawa zw. Niem.)

 państwo organiczne o ustroju korporacyjnym

 państwo suwerenem ze zgody wspólnoty

 niechętny kapitalizmowi i socjalnym reformom Bismarcka

 koncepcja ducha narodu

Decyzjonizm: Carl Schmitt (1888-1986)

 radykalny nurt w konserwatyzmie

 związany z ideologią nazistowską

 za Hobbesem, zła natura człowieka i chaos gdy nie istniało państwowych

 silne państwo o skoncentrowanej władzy

 Suweren uprawniony do wszelkich decyzji

 w czasach wyjątkowych prawo ustala tylko procedury postępowania, Suweren robi co chce, sam stwierdza kiedy jest taki stan, i sam stwierdza, kiedy jest już normalizacja – wtedy tylko sam podlega prawu (tzw. decyzjonizm)

 negowanie parlamentaryzmu, teorii rządów prawa, podziału władzy, suwerenności ludu

 nie uznawał tradycji i czynnika pozaziemskiego w kształtowaniu porządku społecznego (różnica względem innych konserwatystów)

 dyktatura wprowadzona w sposób radykalny, w celu stabilizacji i porządku

Nowy humanizm: Irving Babbit (1865-1933)

 twórca literackiego ruchu „nowego humanizmu”

 przeciwstawienie humanizmu i humanitaryzmu

 humanizm to koncentracja na duchowości człowieka i realizacja cnoty umiarkowania

 wolna wola jednostki i wola absolutu rządząca ludzką duchowością

 idealizacja oblicza duchowego średniowiecza

 odejście od ideału przez doktryny naturalistyczne, materialistyczne, racjonalistyczne, demokratyczne i liberalne i przez myśl romantyków i sentymentalizm oświeceniowy Jana Jakuba Rousseau – uważał te nurty za humanitarystyczne

 eksponowanie tylko fizycznej i zmysłowej strony człowieka

 w efekcie zwycięstwa tych nurtów, zanik refleksji moralnych, dominacja utylitaryzmu i demokratyzacja

 dobre w ustroju USA poglądy wzięte od Edmunda Burke'a, przeciwdziałające rządom mas i wprowadzają elementy elitaryzmu (np. w sądownictwie w USA)

 negatywne cechy ustroju USA to elementy demokracji bezpośredniej

 był za gruntownym przebudowaniem systemu edukacyjnego w USA, wprowadzeniu wychowania klasycznego (łacina, greka), aby szkoła szkoliła powinności obywatelskich

Elitaryzm: Thomas Stearns Eliot (1888-1965)

 przeciw liberalizmowi, utylitaryzmowi i demokracji

 otwarty, zhierarchizowany elitaryzm

 rojalista (urodził się w USA, ale związał się z Wlk. Brytanią)

 Kościół instytucjonalny, spajający społeczność (polemika z Babittem)

 kościół narodowy

 np. parafia jako jednostka samorządowa

 archaizm poglądowy

Konserwatyści polscy

 książę Adam Jerzy Czartoryski (1770-1861)

 minister spraw zagranicznych w Rosji, po powstaniu listopadowym uchodźca, przywódca „hotelu Lambert”

 w nowej Polsce silna władza królewska, zniesienie przywilejów szlachty, ustępstwa na rzecz chłopów, byt narodowy oparty na religii

Roman Dmowski (1864-1939)

 nacjonalista, za odrodzeniem Narodu ale wewnątrz Rosji

 antysemityzm i czystość rasy

Antoni Zygmunt Helcel (Galicja)

 federacja narodów słowiańskich pod egidą cesarstwa austriackiego

7. Nacjonalizm

Naród ponad państwem: Johann Gottfried von Herder (1744-1803)

 duża waga języka, podstawa więzi i wspólnoty ludzi w danym narodzie

 kwestionowanie oświeceniowej idei powszechnego postępu

 naród wspólnotą organiczną, a państwo tworem sztucznym źle działającym na ludzi

W oczekiwaniu na nowe objawienie: Giuseppe Mazzini (1805-1872)

 jednostki służą wspólnotom (rodzina, naród, ludzkość)

 wola boża indywidualnie objawia się człowiekowi poprzez jego intuicję i pojęcia na dane sprawy

 Naród nabiera powagi jako część ludzkości, realizując zadanie od Boga

 każdy Naród ma swoje zadanie od Boga (włosi najwyższe, stąd nacjonalistą jest on)

 myśli – Niemcy

 czyn – Francuzi

 przywódczyni w walce o wolność Słowiańszczyzny – Polska

 Europa jako federacja państw pod Hegemonią Włoch, stolica w Rzymie

 republikanin

 świat w obliczu nowego objawienia, które zacznie nową religię (po fetyszyzmie, politeizmie i chrześcijaństwie)

Niemiecki mesjanizm: Johann Gottlieb Fichte (1762-1814)

 właściwy twórca nacjonalizmu

 Normalvolk – Naród niemiecki jako jedność oparta na wspólnym języku kultury, ponad państwem. Wyznacza normy kultury innym narodom.

 potrzebna moralna odnowa narodu, powszechnego nauczania, prawa i obowiązku pracy, aktywności społecznej

 Niemiec najwyższym człowiekiem

 obowiązek moralny bycia wolnym

 przeciw podziałowi władzy

 reglamentacyjna działalność państwa

 zbyt duże nierówności majątkowe złe (mimo, ze był za własnością prywatną)

 popierał początkowo Rewolucję francuską, później po terrorze tam przestał – mimo to dzięki temu był przychylne mieszczaństwu

 projekt zamkniętego państwa handlowego

 autarkiczne, wszechwładne, samowystarczalne gospodarczo

 zamknięte granice i monopol handlu zagranicznego

 reglementujące życie obywateli, izolujące ich od obcych idei

 restrykcyjna polityka zatrudnienia i zbytu

 środki nadzoru policyjnego i system kar na straży czystości cech narodowych

 historyczna rola państwa i prawa zaniknie po nastaniu powszechnego panowania praw moralnych (do tego dąży wychowawczy proces w duchu narodu, realizowany przez państwo)

 rozdział moralności (element wewnętrzny) od prawa (element zewnętrzny, odnosi się do ludzi jako jednostek fizycznych)




Absolutna monarchia narodowa: Charles Maurras (1868-1952)

 monarchista, zwolennik monarchii absolutnej, przeciwnik liberalizmu i demokracji

 król uosabia rację stanu, jednostki wypełniające jego rozkazy to naród. Podporą jest kler i arystokracja, fundamentem ludność rolnicza

 idealizacja średniowiecznego porządku społecznego (organicznego i hierarchicznego)

 Kościół tylko instytucją (sam był ateistą) trwale związaną z monarchią absolutną

 uznał, iż protestantyzm rozbił jedność narodowa Europy, teraz może być już ona tylko Europą narodów.

 Nie był za zjednoczeniem kościołów czy też kościołem narodowym

 antysemityzm (Czterech Ciemnych Żydów – ewangeliści)

 uznawany niekiedy za prekursora faszyzmu (mimo pochwały uniwersalizmu papieskiego i konieczności istnienia w państwie ciał pośredniczących (autonomicznych związków obywateli))



8. „Ostatni system”: Hegel

Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831)

 idealista obiektywny i racjonalista

 byt pierwotny (idea) to dla niego Bóg, absolut, duch, wolność, rozum, logos.

 Idea to substancja, dzięki której wszelka rzeczywistość posiada swój byt i trwanie

 historia to marsz rozumu w świecie

 państwa to boska idea w jej ziemskim kształcie

 każde państwo czeka kiedyś proces obumierania

 dialektyczne podejście do wszystkiego – teza + antyteza = synteza

 stare triady zmieniają się w nowe tezy, pojawia się antyteza i synteza i tak dalej...

 jednostki nie są w stanie nosić idei, od tego jest państwo, ale wybitne jednostki (akuszerowie historii) mogą pomóc idei w przejściu z jednego etapu w kolejny realizując zamysł ducha (a nie mylnie myśląc – własny)

 społeczeństwo obywatelskie ma spierać państwo efektywną działalnością gospodarczą, jest płaszczyzną między rodziną a państwem. Powstają stowarzyszenia i korporacje, w jego działaniu zaliczone jest też sądownictwo. Społeczeństwo obywatelskie jest podporą dla państwa (nie alternatywą!)

 wolność dokonuje się tylko w ludzkiej świadomości

 państwo ma prawo do pełnej współczesnej kodyfikacji (polemika z Savignym)

 prawo pozytywne wynika z absolutnej idei prawa, badanej przez filozofów prawa.

 tak jak Kant i Ficht prawo pozytywne odrębne od moralności

 wolny człowiek manifestuje swą wolność poprzez posłuszeństwo prawu

 podział władzy na prawodawczą, rządową i książęcą (nie są równe)

 władza monarsza najważniejsza (jedna wola suwerena)

 dziedziczna monarchia konstytucyjna najlepsza

 aprobował podział stanowy społeczeństwa

 wątki filozoficzne przypisujące Germanom szczególną rolę dziejową

 był w opozycji do romantyków

 uznał monarchię pruską za wcielenie idei wolności, jako rządzone autokratycznie, zhierarchizowane i zmilitaryzowane, co czyniło z niego oazę porządku i racjonalności



9. Imperializm

Imperializm Bonapartego:

 oficjalnie brak obnoszenia się z uniwersalizmem Pierwszego Cesarstwa

 odwoływanie się do Cesarstwa Rzymskiego i rodzimej tradycji Cesarstwa Karola Wielkiego

 nawiązanie do tradycji imperialnej widoczne w obrzędowości, architekturze, sztuce

 przebudowywany Paryż był przygotowywany do stania się stolicą Europy

 Napoleon mówił, iż chce dać zdobycze Rewolucji całej Europie

 miał plan budowy zjednoczonej Europy, złączonej wspólnym prawem i walutą, bez granic i barier handlowych

 kontynent miał być federacją narodów

 akcentował odrębności narodów, ich historyczny i kulturowy wydźwięk – mimo to wbrew słowom sam często je dzielił (Niemcy, Włochy, a także wydzielenie Księstwa Warszawskiego)

Rozwój rosyjskiej doktryny imperialnej

 „pogromczyni Napoleona”, „wybawicielka Europy” - Rosja

przekonaniu o byciu naturalnym centrum Słowiańszczyzny

 dążenie do zapanowania nad terenami Cesarstwa Bizantyjskiego, wtedy w rękach Turków

 cerkiewna teoria Moskwy jako Trzeci Rzym

 ruch słowianofilski

 koncepcja rozwoju historiozoficznego Mikołaja Danilewskiego, oparta na kolejnych typach kulturowo-cywilizacyjnych, w których rozwijają się religia, kultura, polityka i organizacje społeczno-ekonomiczne. Nadciągającym typem miał być typ słowiański (w miejsce upadającego germańsko-romańskiego), z główną rolą Rosji

 koncepcja bizantynizmu Konstantego Leontiewa


Imperializm brytyjski

 kolonizacja pojmowania misjonistycznie

 misja cywilizacyjna

 czynniki ekonomiczne, przeludnienie, uprzemysłowienie, konieczność zdobywania nowych rynków zbytu i źródeł surowców spowodowały powszechne poparcie kolonizmu

Imperializm w doktrynie komunistycznej

 leninowska koncepcja najsłabszego ogniwa – rewolucja wybuchnie w najsłabszym z krajów imperialistycznych z racji swego zacofania, czyli w Rosji


Imperializm niemiecki: Idee roku 1914

 wpływ Heinricha von Treitschke, antysemity

 wpływ Paula de Lagarde, twórcy nacjonalistycznej „ideologii niemieckiej”

 bismarckowa polityka gospodarcza zmierzająca ku etatyzmowi

 późne rozpoczęcie kolonizacji (od Ameryki Południowej w 1884)

 ruch v'o'lkisch

 idea mesjanizmu i pangermanizmu, wizja Wielkich Niemiec




Rozdział VII: Liberalizm

1. Doktryna wolności

2. Liberalizm katolicki

Konieczność politycznej obecności Kościoła: Fe'licite' de Lamennais (1782-1854)

 Kościół winien być bardziej obecny w stosunkach społecznych, możliwe to tylko dla kościoła akceptującego demokrację

 zwolennik pozbawienia papieża władzy świeckiej w PK

 polityka wynika z religii, która jest gwarancją ładu społecznego

 zgoda ludu wystarczająca do legitymacji ustroju

 był za wyposażeniem wspólnot samorządowych w pełną autonomię

 Kościół oddzielony od państwa

 akceptował wolność prasy, zgromadzeń, zrzeszania się, sumienia i był za uwolnieniem nauczania od wpływu religii

 przeciwny gospodarce wolnorynkowej i liberalnemu indywidualizmowi (bo katolicyzm jest z natury społeczny)

 podobne do niego poglądy miał Charles de Montalembert (inicjator ruchu katolików liberalnych zwany „szkołą z Angeres”)



Wolność jako idea chrześcijańska: John Emerich Acton (1834-1902)

 początki wolności u Żydów

 później starożytna Europa, Solon, Perykles, rzymskiego

 istotą chrześcijańskiej wolności jest możliwość dążenia do prawdy (jednej i poznawalnej)

 „każda władza korumpuje, a władza absolutna korumpuje absolutnie”

 kres absolutyzmowi przyniosły nowożytne koncepcje prawa naturalnego

 człowiek zyskał wolność konieczną do celów moralnych, zabezpieczając się przed powrotem absolutyzmu (trójpodział władzy itp.)

 zwolennik społeczeństwa obywatelskiego, systemu przedstawicielskiego, ciał pośredniczących

 obawiał się równości (za Arystotelesem strach przed przewagą liczby nad jakością)

 nacjonalizm sprzeczny z chrześcijańskim uniwersalizmem

 wolność nie jest dobra dla małych narodów – więcej zyskując cywilizacyjnie jako członkowie wspólnoty wielonarodowej



3. Obrona indywidualności: Humboldt

Karl Wilhelm von Humboldt (1767-1835)

 czynny polityk Prus

 neohumanista

 „liberalizm arystokratyczny”

 uznawał w gospodarce leseferyzm

 równość wobec prawa

 pełnia praw i wolności

 parlament doradcą króla, ale przeciw absolutyzmowi był

 zniesienie poddaństwa chłopów

 dostrzegał ryzyko rozrostu biurokracji

 państwo zapewnia zewn. i wewn. bezpieczeństwo

 wolność słowa, prasy

 prawo proste i zrozumiałe

 kary małe ale pewne

 zagwarantowana zasada domniemanej niewinności

 ostrożność w wydawaniu przepisów o charakterze prewencyjnym

 „racja stanu”

 podkreślał rolę narodu jako podmiotu o własnej osobowości


4. Wolność współczesnych: Constant

Benjamin Constant (1767-1830)

 liberał

 wolność ekonomiczna i polityczna (poparcie Rewolucji)

 krytyka praktyki rządów rewolucyjnej dyktatury

 zasłynął swą koncepcją wolności:

 krytykował demokratyczną koncepcję suwerenności ludu Rousseau

 koncepcja „woli powszechnej” jest abstrakcyjna i ogranicza wolność jednostki tak naprawdę

 był za suwerennością ludu (nie nadawał jej jednak charakteru bezwzględnego, krytykował koncepcje tejże Rousseau jako nierealną). Wynikać ona powinna z tego, że dowolna władza ustawodawcza pochodzić powinna z wyborów

 historyczny aspekt kształtowania się wolności (podobnie do Monteskiusza)

 istotą wolności starożytnych był jej kolektywny charakter – realizować mogły ją tylko osoby publiczne, nie prywatne

 wolność nowożytna uzupełniona jest prawami osobistymi jednostek

 wolność starożytna była uzasadniona niewolnictwem, rozwojem gospodarczym i małymi rozmiarami wspólnot

 wolność nowożytna wymaga możliwości realizowania osobistych planów jednostek

 każde działanie władzy ograniczające prawa indywidualne jest bezprawne, jest tyranią

 człowiek ma prawo do przyjemności i do szczęścia

 duża waga wolności ekonomicznej, własność prywatna jest jednym z podstawowych praw człowieka

 potępienie wszelkich form cenzury

 podstawowe wolności powinny być wyjęte spod prawa, nie możliwe do ograniczenia (Monteskiusz uważał, że wolność ogranicza prawo)

 nowa koncepcja podziału władz

 reprezentacyjna trwała (domena dziedzicznej arystokracji, nominowanej do tej władzy przez króla)

 reprezentacyjna opinii

 wykonawcza

 sądowa

 królewska (władza neutralna, król bez wielu uprawnień jest arbitrem, głównie między egzekutywą a legislatywą. Dziedziczny ustrój monarchii. Król może odwoływać ministrów, rozwiązywać izby parlamentu, unieważniać wyroki sądów prawem łaski)

 municypalna (czyli miejska, władza lokalna, samorządowa. Ma ograniczać możliwość powrotu absolutyzmu, aktywować społeczeństwo obywatelskie. Uważał, że patriotyzm lokalny jest jedyną autentyczną formą patriotyzmu)



5. „Doktrynerzy”

 liberałowie nie będący opozycją wobec panującego systemu

 łączenie liberalizmu z elementami konserwatyzmu

 znaczenie wspólnoty

 większe niż u liberałów kompetencje władzy państwowej

 dopuszczenie cenzury w prasie

 zanegowanie idei suwerenności jako sprzecznej z postulatem wolności jednostki

 Franc,ois Guizot (1787-1874)

 warstwą dominującą arystokracja pieniądza – bogate mieszczaństwo

 koncepcja ciągłości pokoleń i zależności jednostki od kształtującej ją wspólnoty

 państwo oprócz uprawnień negatywnych, ma też pozytywne, nie zagrażające jednak wolności jednostki

 ograniczony cenzus majątkowy

 konstytucja rozgranicza zakres wolności jednostki i uprawnień władzy

 za decentralizacją władzy



6. Radykalizm polityczny i filozoficzny: Bentham

Jeremy Bentham (1748-1832)

 zwany „prawodawcą świata”

 podstawą jego systemu jest szczęście jednostki, a nie wolność

 demokracja jest nieuchronna

 dążenie do przyjemności jest nakazem etycznym

 stworzył wykazy przyjemności i okoliczności intensyfikujących przyjemności

 wyznawca atomizmu społecznego

 akceptował teorię wolnorynkową Smitha równocześnie domagając się pomocy państwa dla najuboższych (prekursor „państwa opiekuńczego”)

 nie akceptował stanu natury i umowy społecznej

 był za pozytywizmem prawniczym

 wyłączność prawodawcza dla władzy państwowej

 przeciwko brytyjskiemu kolonializmowi, za rozwojem nowoczesnego przemysłu

 uznanie wpływu opinii publicznej i prasy na działalność prawotwórczą

 wiara w industrializm i mechanizację



7. Liberalizm wobec demokracji: Tocqueville

Alexis de Tocqueville (1805-1859)

 „najbardziej niebezpieczna chwila dla złego rządu następuje wówczas, gdy podejmuje on próby reform”

 idealizacja arystokracji, jej wpływu na historię, życie rodzinne, naukę, sztukę, normy moralne

 wbrew powszechnej opinii stwierdził, ze demokracja zmniejsza dążenie do gwałtownych zmian społecznych, które nie są na rękę dopuszczonym do władzy grupom

 demokracja dąży do uniformizacji

 zatracona zostaje odrębność jednostek, osobowości

 demokracja to upadek sztuki i artyzmu

 wysunął projekt kształcenia do demokracji, by ją ożywić i oczyścić

 w prawie pierwszeństwo oddawał zwyczajowi i i systemowi moralnemu

 wysoko oceniał instytucję ławy przysięgłych

 w USA w niezawisłości sądownictwa dostrzegał odpowiednik niezależności, autorytetu i przywilejów europejskiej arystokracji

 należy znaleźć miejsce wolności wśród narastającego triumfu równości



8. Demoliberalizm: Mill

John Stuart Mill (1806-1873)

 utylitaryzm

 był za rozwojem nie tylko indywiduum, ale także indywidualności

 sprawiedliwość jako najistotniejszy element moralny

wolność człowieka może ograniczona być tylko wtedy, gdy zabrania mu się czynu który go ograniczy później (np. odda się w niewole)

 wolność słowa i prasy ograniczona tylko wtedy, gdy uratuje to spokój (np. nie wybuchnie powstanie dzięki temu)

 chciał aby człowieka kształcono do wolności

 człowiek żyje we wspólnocie i nie powinien być na nią ślepy (egoizm jest zły)

 państwa niedojrzałe do życia w wolności powinny mieć ustroje autokratyczne

 w wyborach (jawnych) cenzus wykształcenia (podstawowe wymagane) i dla osób bardzo ubogich

 ważna ochrona praw mniejszości

 państwo zapewnia bezpieczeństwo (sądy, policja, sądy) i sprawne funkcjonowanie (emisja forsy, normalizacja wag i miar, podatki na cele publiczne)państwo ma też działania niekonieczne, bądź uzależnione od zgody obywateli

 mimo to wciąż uznaje zasadę leseferyzmu państwa

 zwolennik emancypacji kobiet (tak jak i Bentham)



9. Liberalizm drugiej połowy XIX wieku

Liberalizm konserwatywny

 Thomas Macaulay (1800-1859)

 teoria ewolucyjnego rozwoju konstytucyjnego ustroju Wlk. Brytanii

Walter Bagehot (1826-1877)

 wpływy darwinizmu społecznego

 popierał podział stanowy

 państwa mogą rozwijać się tylko w warunkach wolności

 dzielił władze na „skuteczne” (gabinet i Izba Gmin) oraz „dostojne” (król i Izba Lordów)

 przedstawiciel liberalizmu katolickiego, lord Acton (1826-1877)

E'mile Faguet (1847-1916)

 minimalizacja funkcji państwa

 silne społeczeństwo ma swoje prawa, prawa jednostki są iluzją

 nie ma praw przyrodzonych

Lucien Pre'vost-Paradol (1829-1870)

 przeciwnik absolutyzmu władzy i demokracji

 ograniczyć wolność prasy w przypadku niepokojów społecznych

Początki liberalizmu socjalnego

 Leonard T. Hobhouse (1864-1929)

 jego poglądy określane mianem „kolektywistycznego liberalizmu”

 przeciw koncepcjom skrajnie indywidualistycznym (np. atomizacja społeczeństwa)

 w ramach ewolucji docenia się znaczenie wspólnoty

 państwo powinno wspierać słabszą stronę danej umowy

 państwo powinno regulować zatrudnienie i stosunki pracy, a także prowadzić politykę socjalną


Thomas Hill Green (1836-1882)

 nacisk na wolność pozytywną

 istotą wolności jest działanie na rzecz dobra własnego i cudzego

 państwo ma umożliwiać obywatelom aktywność

 zapewnienie bezpieczeństwa socjalnego dla ogółu społeczeństwa przy zachowaniu reguł gospodarki wolnorynkowej

 bezpieczeństwo socjalne umożliwia rozwój osobowości jednostki

10. Liberalizm na ziemiach polskich

Rozdział VIII: Drogi i bezdroża „światopoglądu naukowego”

1. Myśl polityczna i prawna jako nauka


2. Pozytywizm

August Comte (1798-1857)

 teoria postępu kumultatywnego (3 stadia, teologiczne, metafizyczne i naukowe)

 kult nauki

 kult Wielkiej Istoty

 „homo faber”

 brak równości społecznej

 twierdził, że społeczeństwa mu współczesne przechodziły kryzys

 ustrój społeczny zależny jest od stanu obyczajów, one zaś zależne są od poglądów

 postulował wprowadzenie idei, która wyrażała by aktualnego ducha epoki – temu celowi miałaby służyć pozytywna filozofia

 rozwinął własną, pozytywistyczną teorię nauki (jedyną rzeczą dostępną poznaniu, twierdził, są fakty, a zatem nauki powinny zajmować się zjawiskami bezpośrednio dostępnymi dla obserwacji)

 Comte rezygnował z badania prawd absolutnych

 socjologię postrzegał jako naukową metodę badania zjawisk społecznych (metoda historyczna)

 społeczeństwo traktował jako całość – struktura społeczna ma pewne cechy niezmienne, dzięki którym chroni się przed anarchią i rozkładem

 uważał się za konserwatystę – był przeciwny rewolucji

 wyróżniał dwie klasy – kapitalistów i proletariuszy (ci pierwsi za sprawą moralnych obowiązków i altruizmu mieli „wspomagać” tych drugich)



3. Pozytywizm prawniczych

Jurysprudencja analityczna: John Austin (1790-1859)

 prawo to rozkaz poparty przez sankcję, wydany przez suwerenną władzę

 teoria woluntarystyczna – suweren to osoba lub grupa jako jedyna ciesząca się posłuchem

 problem z powyższym przy ustaleniu prawa cywilnego i międzynarodowego

 pragnął stworzyć „ogólną naukę o prawie”, która traktowałaby o cechach prawa jako takiego, stąd analizował pojęcia prawne

 do najważniejszych jego tez należała teza, że przedmiotem nauki prawa jest prawo pozytywne, a nie prawo naturalne, prawo boże, czy „inne przedmioty nazywane prawem”

 prawo pozytywne definiował jako rozkaz suwerena poparty sankcją (suwerenem dla Austina był każdy podmiot mogący uzyskać posłuch społeczny)

 był wychowany w duchu utylitaryzmu, zwracał szczególną uwagę na racjonalizm ustawodawcy (suwerena), a także na takie czynniki, jak racjonalna kalkulacja i opinia publiczna, które ograniczają suwerena

Cel w prawie: Rudolf von Ihering (1818-1892)

 pierwszym jego celem było zwrócenie uwagi na pojęcia prawne

 ostro krytykował jurysprudencję pojęciową, analityczną

 twierdził, że pojęcia prawne nie mają waloru ponadczasowego i ahistorycznego

 kpił z prawników, którzy uprawiają kult logiki, czyli sprowadzenie nauki o prawie do poziomu matematyki pojęć

 uważał, że dla rozumienia prawa należy zawsze zadać pytanie o cel normy prawnej (każda norma jest efektem jakiejś potrzeby społecznej, jakiegoś celu, który należy uznać za właściwego twórcę prawa)

 generalnie Ihering uważał, że celem będącym u źródeł prawa jest istnienie społeczeństwa (prawo zapewnia istnienie społeczeństwa, a społeczeństwo tworzy w tym celu państwo)

 prawo Ihering definiował następująco: „prawo są to reguły stworzone przez przymus państwa w celu zabezpieczenia warunków życiowych społeczeństwa”

 ważnym jego osiągnięciem było nadanie pozytywizmowi kierunku socjologicznego (ujmowanie prawa w kontekście jego społecznego funkcjonowania)

 domagał się realistycznego spojrzenia na prawo

 za najlepszą szkołę poszanowania prawa uważał obronę posiadania i własności, czyli prawo cywilne

 dociekania prawnicze zhierarchizował w 3 szczeblach:

 analiza, mająca na celu posegregowanie materiału i wyodrębnienie ze zdań prawdziwych kwestii ogólnych i szczególnych

 koncentracja, czyli formułowanie zasad prawnych, systematyzujących porządek prawny, stanowiących podstawę logicznych zasad konstrukcji prawa i jego celu

 szczebel konstrukcji – synteza 2 poprzednich szczebli dzięki czemu powstaje system prawny



Gwarancje przestrzegania prawa: Georg Jellinek (1851-1911)

 prawo z pozycji teleologicznej

 prawo to normy zajmujące się zewnętrznymi zachowaniami ludzi w interakcjach z innymi ludźmi, pochodzące od uznanego autorytetu i gwarantowane przez siłę

 ludzie muszą być pewni prawa

 państwo z podziałem władzy gwarantem prawa

 powtarzalność danego faktu robi z niego normę (prawo zwyczajowe)

 państwo to terytorium, społeczeństwo i władza

 państwo w ujęciu liberalnym



4. Rozwój doktryn socjologicznych

Teoria krążenia elit: Vilfred Pareto: (1848-1923)

 punktem wyjścia a zarazem głównym elementem jego socjologii była teoria nielogicznego działania (główny nacisk położył na irracjonalny charakter ludzkiego postępowania – człowiek działa pod wpływem określonych popędów, emocji, namiętności)

 takie irracjonalne zachowanie ludzi nazywał „derywacjami”, a popędy determinujące ludzkie zachowanie – „rezyduami”

 rola ideologii, jego zdaniem, ogranicza się do „logicznego” uzasadniania „nielogicznych” poczynań człowieka

 Pareto jest twórcą teorii krążenia elit (społeczeństwo składa się z elit i nie elit), twierdził, że walka jaka toczy się między nimi jest siłą napędową społecznego rozwoju i tkwi u podłoża wszystkich wydarzeń historycznych

 elity rządzące utrzymują pozostałe klasy w karbach przy pomocy terroru

 uważał on, że elity zmieniają się, gdyż „stara” elita, zamykająca się coraz bardziej na nowych członków, przyczynia się do powstania nowej ideologii, która z kolei tworzy „nową” elitę, dążącą do przejęcia władzy – cykliczność procesów historycznych („historia rozpoczyna się od nowa”)

 Pareto dokonał zjadliwej krytyki wszystkich dotychczasowych teorii rozwoju społecznego, sam opowiadał się za silną („męską”), zdecydowaną na wszystko „nową” arystokracją



Między wspólnotą a społeczeństwem: Ferdinand Tonnies (1855-1936)

 przedstawiciel formalizmu (socjologia powinna ograniczyć zasięg swych badań)

 wprowadzenie 2 kategorii pojęciowych na formy zbiorowisk ludzkich

 wspólnota (tworzy ją wola organiczna, naturalna, relacje tutaj są zgodne z myślą konserwatywną)

 społeczeństwo (tworzy je oderwana od uczuć i doświadczenia wola arbitralna, stosunki tutaj są sztuczne, planowane, wymagają regulacji prawnej

 miał poglądy podążające ku socjalizmowi



Fakt społeczny jako rzecz: Émil Durkheim: (1858-1917)

 nawiązywał do pozytywistycznej koncepcji filozoficznej Comte’a (dzięki temu sformułował szereg dyrektyw naukowego obiektywizmu i empiryzmu w badaniach zjawisk społecznych)

 uważał, że zjawiska społeczne należy badać jak rzeczy, jak czynią to nauki przyrodnicze

 był twórcą koncepcji świadomości zbiorowej, społeczeństwo traktował jako coś więcej, niż zbiór oddziałujących wzajemnie na siebie jednostek

 twierdził, że społeczeństwo to byt samodzielny, wyposażony w cechy, których jednostki wchodzące w jego skład nie posiadają

 wysuwał tezę solidarności społecznej – jej wyrazem jest jednolitość myśli i działań członków społeczeństwa, a także podział pracy, rodzący konieczność współpracy

 organizacja państwowa, jego zdaniem, winna okazywać większą aktywność w życiu jej obywateli

 religię pojmował jako wytwór świadomości społecznej (miał świadomość narastającego kryzysu światopoglądowego i moralnego mieszczaństwa, dlatego propagował zasady moralności świeckiej, zwalczał klerykalizm)

 krytykował liberalizm, indywidualizm, socjalizm

 prawo jego zdaniem ucieleśniało solidaryzm społeczny (solidarność mechaniczną urzeczywistniało



Solidaryzm: Leon Duguit (1859-1928)

 próbował przezwyciężyć pozytywizm prawniczy przez odwołanie się do socjologii i teorii społeczeństwa, zwłaszcza koncepcji E. Durkheima i A. Comte’a

 punktem wyjścia dla jego teorii była krytyka abstrakcyjnych pojęć prawnych (np. abstrakcyjnie rozumiana suwerenność, osoba prawna, własność, wolność jednostki)

 konsekwencją owej krytyki było uznanie, iż realną rzeczywistością jest nie suwerenne państwo, ale społeczeństwo (człowiek żyje w społeczeństwie, a organizacja społeczeństwa oparta jest na solidarności jednostek)

 ustalanie reguł, będących wyrazem solidarności społecznej, należy do społeczeństwa (jednostkom przyporządkowane są określone funkcje)

 Duguit protestował przeciwko pojęciu prawa podmiotowego, przeciw stwierdzeniu, że jednostce przysługują jakieś prawa

 wprowadził własną definicję wolności: wolność człowieka integralnie wiąże się z funkcją społeczną jaką on spełnia w społeczeństwie, dlatego nie można przeszkadzać mu w rozwoju jego osobowości fizycznej, intelektualnej i moralnej; człowiek z kolei nie może wybrać bierności, nie ma prawa do nieaktywności i lenistwa, jego wolność może zostać ograniczona przez rządzących, którzy mogą narzucić na „leniwego” człowieka określoną funkcję

 prawo, uważał Duguit, nie jest wyrazem woli suwerennej, jest natomiast sprecyzowanym przez rządzących w normach prawnych obowiązkiem solidarności, którego treść może się zmienić zależnie od etapu rozwoju społecznego

 prawo stanowi rezultat wypełniania obiektywnej normy treścią, właściwą dla danej społeczności i stopnia rozwoju

 w jego teorii widoczna jest chęć ograniczania indywidualizmu jednostki, a państwo pojmował jako organizację społeczeństwa, mającą na celu egzekwowanie reguł prawa



Pojęcie typu idealnego: Max Weber (1864-1929)

 jak Durkheim był przeciwnikiem wartościowania dokonywanego przez nauki społecznego

 teoria typu idealnego w rozważaniach

 wybitne znaczenie racjonalizmu

 uważał, że w praktyce nie istnieją czyste typy legitymizacji władzy, twierdził, że jedynie partie posiadające charyzmatycznego przywódcę mogą liczyć na silne poparcie społeczne, natomiast politycy parlament traktują jako miejsce gry politycznej – miejsce realizacji własnych partykularnych interesów. Weber przeczuwając niebezpieczeństwa grożące demokracji nawoływał polityków do poczucia odpowiedzialności i kierowania się etyką.

Wykop

Korzystanie z serwisu oznacza akceptację Regulaminu. Copyright – 1999-2017 INTERIA.PL , wszystkie prawa zastrzeżone.